تنوع طلبی یا اضطرار زندگی

 اصطلاح چند همسری در مقابل تک همسری فی نفسه واژه ای عام بوده و شامل چند شوهری و چند زنی است اما واژه مورد نظر این تحقیق چند زنی است. این اصطلاح به معنی نوعی ازدواج است که داشتن بیش از یک زن را مجاز می شمارد.

چند زنی در اقوام

رسم چند زنی از جمله رسم هایی است که تاریخی به قدمت تاریخ بشر دارد ، تا آنجا که بشر به یاد دارد ،از اقوام ابتدایی گرفته تا ملل متمدن این رسم وجود داشته.

به عقیده ویل دورانت این رسم از اجتماعات اولیه بشری سرچشمه گرفته و بلکه در اجتماعات اولیه اصل چند همسری روشی متداول بوده است. رسم چند زن در میان اقوام چینی و هندی و بابلی و آشوری و مصری قدیم و در میان قبایل سرخپوست امریکا رواج کامل داشته است.

در میان اعراب جاهلیت نیز تعدد زوجات حد و حصری نداشت.

تعیین محدوده تعدد زوجات توسط اسلام برای آن عده از اعراب که بیش از 4 زن داشتند، مشکل به وجود می آورد لذا افرادی که بیش از این تعداد زن داشتند، مجبور بودند آنها را رها کنند.

چند زنی در ادیان

قبل از اسلام این رسم در میان تمامی ادیان الهی موجود در آن روزگار به جز مسیحیت وجود داشت ، همچنین در میان دین زرتشت ، دین کنفسیوس چینی ها و دین بودای هندی ها چند زنی مجاز دانسته شده است اما همه ادیان برای تعدد زوجات شروطی قائل شده اند و یکی از شروط اساسی در این باب شرط عدالت است چنانچه در تورات آمده است هر گاه شخصی کنیز خود را برای پسرش عقد کند و سپس پسر مصمم شود که زن دیگری اختیار نماید، نبایستی از غذا و لباس زن اول بکاهد و وظیفه زناشویی را در مورد او تقلیل دهد.در باب جواز تعدد زوجات در اسلام به آیه 3سوره نسا استناد می شود که «سرپرستان ایتام در صورت ازدواج با دختران یتیم باید عدالت را به طور کامل رعایت کنند و در غیر این صورت از ازدواج با آنها چشم پوشی و همسران خود را از زنان دیگر انتخاب کنند.» از ظاهر آیه جواز چند همسری در اسلام درک می شود، ولی قرآن در این خصوص جواز ازدواج با چند زن را مشروط به حفظ عدالت کامل کرده است ؛ یعنی اگر نمی توانید عدالت را رعایت کند به همان یک همسر اکتفا کنید تا از ظلم و ستم بر دیگران برکنار باشید.

اثرات تجدید فراش بر زندگی زن اول

الف ) اثرات فردی

1- احساس شکست در زندگی

2- احساس تنهایی و کمبود محبت

ب ) اثرات خانوادگی

1- رواج بی اعتمادی در خانواده

2- خانواده های ناتنی

ج ) اثرات اقتصادی خانوادگی

معمولا اثرات اقتصادی خانوادگی تعدد زوجات بعد از فوت شوهر ظاهر می شود زیرا اگر مردی یک زن داشته باشد، در صورتی که دارای فرزند باشد یک هشتم ارث می برد و در صورتی که مرد فرزندی نداشته باشد، همسر او یک چهارم ارث می برد. حال اگر تعداد زنان او بیشتر باشد، همسر او یک چهارم ارث می برد. حالا اگر تعداد زنان او بیشتر باشد، حتی اگر چهار زن باشند، باز هم یک هشتم بین همه آنها تقسیم می شود.

د ) اثرات اجتماعی

اولین تاثیر اجتماعی ازدواج مجدد بر زن اول تحقیر زن از سوی نزدیکان و آشنایان و متهم شدن او به عدم شایستگی در اداره زندگی است زیرا در فرهنگ ایرانی با تجدید فراش مرد این اتهام وارد می شود که زن اول نتوانسته شوهرش را راضی نگه دارد. از طرفی نیز بسیاری از زنان فامیل نسبت به او احساس ترحم کرده و راه دلسوزی را در پیش می گیرند و این خود بیشتر نمک به زخم او خواهد پاشید.

وضعیت قوانین چند همسری در کشورهای اسلامی

در اکثر کشورهای اسلامی مشروط و قیودی محکم و شدید جهت محدودکردن تعدد زوجات وضع شده است. مصر، اولین کشوری بود که قانونی درخصوص محدودیت آن وضع کرد و با وضع قانونی در دو ماده ، ازدواج مجدد را منوط به اذن قاضی کرد.

ماده اول : جایز نیست مرد مزدوج زن دیگری بگیرد یا برای ازدواج مجدد زمینه سازی کند مگر به اذن قاضی.

ماده دوم : قاضی حق ندارد به فرد متاهل اجازه ازدواج مجدد بدهد، مگر بعد از جستجو و تحقیق در رفتارش در خانواده و تمکن مالی او و...
در سوریه و عراق نیز قوانینی شبیه این وضع شده است که اذن قاضی لازم است ، اما در کشور تونس در سال 1956 منع کلی برای تجدید فراش وجود داشت و اگر در هر شرایطی زن دوم می گرفت مجازات می شد. در ایران نیز در قانون حمایت از خانواده مصوب 1353 و قوانین زیر در محدود کردن چندهمسری وضع شده است :

ماده 16: مرد نمی تواند با داشتن زن ، همسر دوم اختیار کند مگر در موارد زیر :

1- رضایت همسر اول

2- عدم قدرت همسر اول به ایفای وظایف زناشویی

3- عدم تمکین زن از شوهر

4- ابتلای زن به جنون یا مرض صعب العلاج

موضوع بندهای 5 و 6 ماده 8

5- محکومیت زن وفق بند 8 ماده8

6- ابتلای زن به هرگونه اعتیاد مضر برابر بند 9 ماده 8

7- ترک زندگی خانوادگی از طرف زن 8 غایب بودن و مفقودالاثر شدن زن برابر بند 14 ماده 8

ماده 17: متقاضی باید تقاضانامه ای در دو نسخه به دادگاه تسلیم و دلایل تقاضای خود را در آن قید کند. یک نسخه از تقاضانامه ضمن تعیین وقت رسیدگی ، به همسر او ابلاغ خواهد شد. دادگاه با اقدامات ضروری در صورت امکان تحقیق از زن فعلی و احراز توانایی مالی مرد و اجرای عدالت در مورد بند یک از ماده 16 ، اجازه اختیار همسر جدید را می دهد.

به هر حال در تمام موارد مذکور این حق برای همسر اول باقی است که اگر بخواهد می تواند گواهی عدم امکان سازش از دادگاه را تقاضا کند.دکتر رها می نیا درباره عوارض ازدواج مجدد می گوید: بی خوابی ، انزوا طلبی ، افسردگی ، بی حوصلگی ، بی نظمی ، بی اشتهایی ، پرخاشگری و... از جمله تاثیرات روانی پس از ازدواج مجدد بر اعضای خانواده بویژه همسر اول است.

همچنین بی میلی به ادامه زندگی مشترک و احساس انزجار و حتی تمایل به آسیب رساندن به شوهر از دیگر عواقب ازدواج مجدد است ، چرا که زن اول ، با تمام مشکلات و سختی های زندگی مشترک کنار آمده است و اکنون که شوهر با قدرت و اختیارات مردانه خود توانسته ازدواج مجدد کند، زن احساس بی اعتمادی ، خیانت و پشت پا زن به تمام تعهدات زندگی زناشویی می کند.

هادی سهرابی ، محقق و جامعه شناس در خصوص ازدواج مجدد می گوید: نکته قابل توجه این است که ازدواج مجدد در عرف و سنت های جامعه ما بار منفی دارد و به گونه ای در برقراری شبکه های ارتباطی خانواده با دنیای پیرامون خود تاثیرگذار است.

به طور مثال رفت و آمدهای خانوادگی به میزان بالایی تقلیل می یابد. از سوی دیگر ازدواج مجدد همسر، تاثیر منفی بر بافت شخصیت زن و مرد می گذارد و فرد با مسائلی مانند بی اعتمادی ، افسردگی ، اضطراب ، وسواس فکری و عملی روبه رو می شود که اینها طبیعتا در جامعه نیز تاثیر می گذارد. در بررسی به عمل آمده روی دختران فراری عواملی چون جدایی والدین از یکدیگر یا ازدواج مجدد یکی از آنها و عدم توانایی فرزندان در سازگاری با موقعیت جدید، منجر به فرار دختران از خانه شده است.

فرزندان پدر را از جهاتی مختلف تحریم می کنند و با بی احترامی ، حرمت شکنی و توهین موجب تشویش در خانه می شوند که این تشویش در بیرون از خانه نیز ساری است و این رفتارها بعضا سبب اختلال در روابط اجتماعی پدر و از دست رفتن حیثیت شغلی و اجتماعی وی می شود لذا اگر قرار باشد مردان متر حلال را به رخ بکشند، آن وقت زنان هم در مقابل می توانند متر ده ها حلال دیگر را به نمایش بگذارند. اگر قرار باشد زن و شوهر با به رخ کشیدن حلال ها مانور قدرتی به هم بدهند پس باید: هیچ زنی کار خانه انجام ندهد، چون انجام ندادنش حلال و آزاد است. هیچ زنی فرزندش را شیر ندهد، چون انجام ندادنش حلال و آزار است.

هیچ زنی قبل از اخذ مهریه سر بر بالین تمکین ننهد ، چون انجام ندادنش حلال و آزاد است. هیچ زنی بدون تعیین شرط ضمن عقد تن به ازدواج ندهد چون انجام ندادنش حلال و آزاد است.

هیچ زنی ریالی از دارایی و درآمدش را در خانه خرج نکند چون انجام ندادنش حلال و آزاد است.

واضح و آشکار است که سعادت و خوشبختی زناشویی در گرو صفا، صمیمیت ، گذشت ، فداکاری ، وحدت و یگانگی است و همه اینها در چند همسری به خطر می افتد.

سخن آخر

امیدواریم با وضع قوانینی مناسب و فرهنگ سازی صحیح دو حرکت اصولی صورت پذیرد. اولا قانون با اخلاق تلطیف شود و ثانیا اخلاق با قانون تکمیل گردد. این سزاوار نیست که زن با توصیه های اخلاقی زندگی اش آغاز شود و با تعرفه های قانونی پایان پذیرد. این وظیفه بزرگی است که بخش فرهنگ سازی آن به عهده رسانه ، بخش مساله شناسی و شناخت ضرورت ها و ظرفیت ها به عهده مجامع زنان ، بخش تدوین قوانین و مقررات به عهده حوزه تقنینی کشور و بخش بر خورد قانونی از سر عدل و فضل به عهده قوه قضایی کشور است تا با همگامی و هماهنگی تمام بتوانیم در فضای انصاف و احسان و ایثار شاهد حفظ کرامت زن و کیان خانواده باشیم.

‏
میترا پاکی زاده