محدرضا درویشی و گروه عبدالقادر مراغی (به بهانه انتشار آثار عبدالقادر)
ارزش یک بارشنیدن
1- موسیقی قدیم ایران و چگونگی ارتباط موسیقی کنونی با موسیقی ادوار گذشته از مواردی بوده است که ذهن موسیقیدانان و موسیقی شناسان را همواره به خود مشغول کرده است ؛ اما جذابیت این موضوع تنها برای حرفه ای های موسیقی اختصاص نیافته و مردم علاقه مند به موسیقی نیز همواره این پرسش برایشان مطرح است که موسیقی امروز ایران با نام هایی چون باربد، نکیسا، فارابی و... چه ارتباطی دارد و آیا این موسیقی در تداوم موسیقی گذشتگان است؟
برای موسیقیدانان و موسیقی شناسان این پرسش مطرح بود که وی چگونه به این اثر دست یافته است و پرسش های انتقادی بیشماری را در ذهن مرور می کردند، اما برای مردم عادی وضع به گونه ای دیگر بود. برای بسیاری از مردمی که این آهنگ را از طریق تلویزیون شنیده بودند بسیار جالب توجه بود که این قطعه ، متعلق به موسیقی قدیم ایران است و پس از 600 سال کشف شده است.
2- عبدالقادر مراغی ، موسیقیدان و خوشنویس بزرگ عصر تیموریان است.
او در هرات و در دوران شاهرخ میرزا (نواده تیمور) آثاری را پدید آورد که از منابع مهم موسیقی قدیم ایران محسوب می شوند. ابن غیبی عبدالقادر مراغی در شهر مراغه آذربایجان متولد شده (به احتمال 754 ه) و در هرات ( 838 ه) وفات یافته است.
پدر او به نقل از خود عبدالقادر در انواع علوم ید طولا و مرتبه اعلی داشته و در علم موسیقی نیز متبحر بوده است. عبدالقادر علت آموزش موسیقی را مهارت در تلاوت قرآن با نغمات طیبه از سر وقوف ذکر می کند. در جوانی به تبریز رفت و به شغل دیوانی پرداخت. در زمان امیرتیمور به سمرقند رفت و بزرگترین موسیقیدان و خواننده دربار تیمور شد. آثار مکتوب عبدالقادر مراغی به این شرح است: الادوار به زبان ترکی که نام دیگر آن روح پرور است. (این اثر البته غیر از الادوار اثر صفی الدین ارموی است.)
- مجالس که بخش هایی از آن در خاتمه مقاصدالحان و جامع الحان آمده است.
- کنزالالحان ، مصنفات و آهنگ های عبدالقادر است که در دیگر کتاب هایش از این کتاب سخن گفته ، با این حال تاکنون نسخه ای از آن یافت نشده است.
- مقاصد الالحان: به نقل از مولف این کتاب در «اصول و فروع و قواعد» فن موسیقی نگاشته شده و مجموع قواعد علمی و عملی و مصطلاحات موسیقی در آن ذکر شده است.
- جامع الالحان: شامل قواعد موسیقی و مهم ترین اثر عبدالقادر که شرح قواعد اجرای موسیقی است.
علاوه بر این آثار کتاب کنزالتحف به عبدالقادر نسبت داده شده و همچنین رساله شرح ادوار که عبدالقادر مراغی کتاب ادوار صفی الدین ارموی را شرح و تفسیر کرده است.
3- در سال 1384 از محمدرضا درویشی (آهنگ ساز و پژوهشگر موسیقی) دعوت شد تا در طرحی به نام «شهر آشوب» همکاری کند. شهرآشوب اثری تلویزیونی است که به زندگی ریاضی دان برجسته دربار تیموریان غیاث الدین جمشید کاشانی (کاشف عدد پی) می پردازد. با توجه به دوران تاریخی این اثر و همچنین حضور عبدالقادر مراغی و یوسف اندکانی (خواننده مشهور آن دوران) در داستان نگاشته شده ، درویشی به تحقیق در آثار عبدالقادر پرداخته و با سفرهایی به ترکیه در پی آثار عبدالقادر برآمد.
(این مجموعه نیمه کاره رها شده و تنها یک نسخه سینمایی آن در جشنواره فیلم همان سال به نمایش درآمد) پس از آن درویشی درصدد برآمد که این طرح را به صورت مستقل در پی آنچه خود باز خوانی آثار عبدالقادر مراغی می نامد، برآید.در این جا، هدف رجوع به آثار موسیقایی و مصنفات و آهنگ های ساخته شده عبدالقادر بود. پیش از آن ، هر آنچه درباره عبدالقادر و موسیقی تیموریان نگاشته و تحقیق شده بود، جنبه نظری و شرح و بسط و توضیح رسالات و دوران تاریخی مربوط بود. این بار اما قصد آن بود که موسیقی شنیده شود.
براساس مدارک و شواهد بسیار و کتب متعدد، در ترکیه سنت موسیقایی گذشته حفظ و همچنان روایت می شود. در ترکیه آثار موسیقی قدیم که از حدود 120 سال پیش نیز به خط نت در آمده ، آثاری اجرا می شوند که در آن قطعاتی منسوب به عبدالقادر نیز وجود دارند.
محمد رضا درویشی درباره تحقیقات خود در پی یافتن آثار عبدالقادر چنین می گوید: «مکتب عبدالقادر به عنوان سبک هنری مسلط در حدود 600 سال پیش با انقراض تیموریان ، در ایران تداوم چندانی ندارد. گمان می رود نشانه های سبک عبدالقادر تا حدود دوران صفویه ادامه یافته و با یک رنسانس فرهنگی سبک عبدالقادر محو و زیبایی شناسی دیگری جایگزین شده است.
به هر ترتیب از دوره صفویه به بعد، رد پای مشخصی از سبک عبدالقادر در آهنگ سازی مشاهده نمی شود. امروزه ما شاهد عدم ارتباط فواصل ، فرم ، تطبیق شعر و موسیقی در آثار منسوب به عبدالقادر با موسیقی دستگاهی فعلی هستیم. اگر به آن آثار گوش دهید در نگاه اول و به ظاهر به نظر می آید که آنها موسیقی ترکی یا عربی هستند.
به لحاظ صوری نه واقعیت چنین نیست. این مساله مربوط به یک فرهنگ چند وجهی است که در موسیقی ترک ، ایران و عرب حضور داشته است ؛ اما آنچه از موسیقی دوره قاجار و تصانیفی که از دوامی و دیگران نقل شده است در ادامه تفکر و زیبایی شناسی عبدالقادر قرار ندارد. (و ممکن است به جریان دیگری منسوب باشد.)
اواخر قرن 19 و اوایل قرن 20 (در دوره آتاتورک) یک تیم توسط رئوف یکتا، موسیقیدان برجسته ترک تشکیل شد که وظیفه گردآوری و ثبت و ضبط موسیقی سازی و آوازی مربوط به امپراتوری عثمانی را به عهده داشت.
در این کوشش ، قطعات و آهنگ های بسیاری ثبت شد. در فهرست رئوف یکتا، از 30 تصنیف منسوب به عبدالقادر مراغی یاد شده است.
درویشی درباره علت حضور این آثار و تداوم آن در ترکیه چنین ادامه می دهد: «بعد از انقراض تیموریان دو پسر عبدالقادر به عثمانی پناهنده شده و در عمل سبک موسیقی را از شرق (هرات) به عثمانی منتقل می کنند.
از این دوره ، آثار عبدالقادر زیربنای آهنگسازی در عثمانی قرار گرفته و حدود 400 - 500 سال تداوم می یابد. آهنگسازان ترک در مکتب عثمانی ، عبدالقادر را نیای بزرگ می دانند و از میان صدها نفر، تنها به چند نفر معدود لقب استادی می دهند که در راس آنها عبدالقادر قرار دارد.»
آثار منسوب به عبدالقادر مراغی ، به صورت مستقل در هیچ جا منتشر نشده است و تنها در آرشیوهای مختلف به صورت پراکنده وجود دارد. مجموعه آثار گردآوری رئوف یکتا در دو مجموعه با عنوان «دارالالحان کلیات» به چاپ رسیده است. جلد اول با چاپ سنگی اوایل قرن 20 چاپ شده که در آن 3 تصنیف از عبدالقادر وجود دارد.
جلد دوم سال 1995 در استانبول با همکاری موسسه «وقف سماع» چاپ شده و در آن حدود 7 تصنیف از عبدالقادر رویت می شود.
آنچه در ترکیه مشاهده می شود این است که از مجموعه 30 تصنیف منسوب به عبدالقادر، تنها 4 تصنیف را اجرا می کنند. (3تصنیف راست و یک تصنیف سه گاه) در این مورد نیز درویشی چنین می گوید: «در سفرهای متعدد به ترکیه وکوشش هایی که انجام دادیم ، توانستیم 24 تصنیف از آثار منسوب به عبدالقادر را پیدا کنیم و 6 تصنیف مفقود است و تاکنون پیدا نشده. ضمن آن که 2 تصنیف نیز به عبدالعلی ، فرزند عبدالقادر منسوب است که آنها نیز تاکنون یافت نشده است. تصانیف از نظر ملودی پیچیده ، پریودهای آوازی طولانی ، تلفیق شعر و موسیقی مشکل و پیچیده و فواصل موسیقی قدیمی است. اشعار فارسی است و در برخی ترجیح بندها و به عنوان چاشنی از شعر عربی و ترکی استفاده شده است».
پس از طرح شهرآشوب ، از 2 سال پیش درویشی ابتدا با گروهی 20 نفره و پس از مدتی با گروه نهایی متشکل از 9 نفر به خوانندگی همایون شجریان بر آثار یافت شده متمرکز شده اند. درویشی از تمرین های طولانی و متعدد گروه سخن می گوید. او با پیگیری و مطالعه در آثار مکتوب ، صوتی و مقاله هایی که در این زمینه نگاشته شده ، سعی در اجرای آثاری دارد که به قول خود او ارزش شنیدن دارند. «از نظر ما این آثار اثبات هیچ نظریه ای نیست. نگاه ما هویت طلبانه است.
از نظر من این آثار در تداوم نگاه به غرب و یا دایره المعارف سازهاست. برای این آثار، زحمات بسیار و انرژی فراوانی صرف شده است. به پاس انرژی و حرمتی که در این آثار وجود دارد نه با مساله و نه با هیچ کس شوخی نداریم. اگر کسی ادعا کند که این آثار مربوط به عبدالقادر نیست ، می گوییم بیاید ثابت کند که نیست!این موسیقی ، بسیار فاخر است و مغناطیس عجیبی دارد؛ ساختار ریاضی گونه و پیچیده با زیبایی شناسی خاص که ارزش یک بار شنیدن دارد.
پرسش من این است ما که در این چند سال روی این آثار متمرکز شده ایم ، آیا نمی فهمیم ، اما کسی که از دور می بیند بهتر می فهمد؟ این آثار باید شنیده و بررسی شوند. با این کار ممکن است دریچه هایی برای برخی موسیقیدان ها باز شود.
درویشی بر ثبات اعضای گروه تاکید می کند. او معتقد است این گروه به دلیل فرم و فضای قطعات و لزوم شناخت و تمرین های طولانی اعضای ثابت دارد و کسی قادر نیست به این جمع اضافه یا از گروه کاسته شود.
در این گروه سازهای عود، نی ، رباب ، قانون ، چهارتار، کمانچه و دایره حضور دارند. درویشی مقام سرپرست گروه ، وظیفه گردآوری ، مطالعه و خوانش آثار و تمرین گروه را به عهده داشته و آثار با آواز همایون شجریان ضبط شده است.
مجموعه 24 تصنیف منسوب به عبدالقادر مراغی در قالب 3 سی دی به همراه یک کتاب حاوی توضیحات تفصیلی درباره عبدالقادر و آثارش ، اشعار و نت آثار به زودی از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر می شود. (تا پایان امسال یا اوایل سال آینده) نام این گروه عبدالقادر مراغی است و پس از انتشار گروه قصد اجرای کنسرت در ایران و دیگر کشورها را دارد.
محمدجواد بشارتی
گفت و گو
