سران کشورهای عضو بریکس این روزها در دهلینو گرد هم آمدهاند. دکتر مسعود پزشکیان رئیسجمهور ایران، شی جینپینگ رئیسجمهور چین، ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه و دیگر رهبران عضو این گروه در هند برای حضور در این اجلاس گرد هم آمدند. موضوعاتی ازجمله تجارت، سرمایهگذاری، پرداختهای برونمرزی و استفاده از ارزهای ملی در دستورکار این اجلاس بریکس قرار دارد.
در چنین شرایطی، یکی از مهمترین موضوعات برای ایران، تبدیل ظرفیت سیاسی عضویت در بریکس به سازوکارهای واقعی اقتصادی است. استفاده از ارزهای محلی و پیمانهای پولی دوجانبه و چندجانبه میتواند یکی از همین مسیرها باشد؛ مسیری که بهجای تلاش برای حذف یکباره دلار از تجارت جهانی، بر کاهش نیاز به دلار در مبادلات میان کشورهای عضو و شرکای منطقهای تمرکز دارد.
تحریمهای مالی آمریکا فقط محدود کردن دسترسی ایران به منابع ارزی نیست؛ بخش مهمی از فشار تحریم از طریق شبکه بانکی، پیامرسانهای مالی، بانکهای کارگزار و امکان رصد و مسدودسازی پرداختهای دلاری اعمال میشود؛ بنابراین هر میزان از تجارت خارجی که بتواند بدون عبور از این زنجیره انجام شود، از نظر تحریمی اهمیت پیدا میکند.
اینجاست که پیمانهای پولی و تسویه با ارزهای محلی معنا پیدا میکند. در یک سازوکار دوجانبه، واردکننده ایرانی میتواند پرداخت خود را با پول ملی یا ارز توافقشده انجام دهد و طرف مقابل نیز وجه صادراتی خود را در چارچوب توافق دریافت کند. در صورت ایجاد اتاق پایاپای یا حسابهای ویژه میان بانکهای مرکزی و تجاری، نیاز به تبدیل هر معامله به دلار و عبور از شبکههای مالی تحت نفوذ غرب کاهش مییابد. البته این به معنای حذف کامل دلار نیست، بلکه مسأله اصلی، کاهش وابستگی و ایجاد مسیرهای موازی برای تجارت است.
بریکس در مسیر پرداختهای محلی
وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران نیز در حاشیه دومین اجلاس وزرای اقتصاد و رؤسای بانکهای مرکزی کشورهای عضو بریکس بر همین ظرفیت تأکید کرده است. به گفته سیدعلی مدنیزاده، استفاده از ارزهای محلی، توسعه نظامهای پرداخت و پیامرسانهای مالی داخلی و افزایش هماهنگیهای اقتصادی میان اعضای بریکس از مهمترین موضوعات مطرحشده در این نشست بوده است.
مدنیزاده همچنین همکاری در حوزه سرمایهگذاری و زیرساخت را از ظرفیتهای مهم بریکس دانسته و تأکید کرده است که استفاده بیشتر از ارزهای محلی و کاهش وابستگی به دلار و ارزهای کشورهای غربی، بهویژه برای ایران که در شرایط تحریمی است، اهمیت زیادی دارد.
این نگاه با دستور کار اجلاس امسال نیز همخوان است. در آستانه نشست دهلینو، مقامهای هندی اعلام کردهاند که استفاده از ارزهای ملی در تجارت درون بریکس و ایجاد سازوکارهای عملی پرداخت در حال بررسی است. همچنین بانکهای مرکزی کشورهای عضو درباره اتصال نظامهای پرداخت سریع و حتی ارزهای دیجیتال بانک مرکزی گفتوگو کردهاند.
پیوش گویال، وزیر بازرگانی و صنعت هند نیز در نشست تجاری بریکس از اعضا خواسته است نظامهای پرداخت خود را به یکدیگر متصل کنند، تجارت با ارزهای محلی را توسعه دهند و تسهیلات لازم جهت تجارت دیجیتال را به وجود آورند.
روسیه؛ تجربهای نزدیک به شرایط ایران
شاید مهمترین تجربه برای ایران، تجربه روسیه باشد. پس از تحریمهای گسترده غرب، مسکو به سمت استفاده گستردهتر از روبل و ارزهای شرکای تجاری حرکت کرد و سهم ارزهای محلی در تجارت روسیه با کشورهای بریکس به شکل محسوسی افزایش یافت. یک مطالعه منتشرشده در سال جاری نشان میدهد سهم تسویه تجارت روسیه با سایر اعضای بریکس با ارزهای محلی از حدود ۲۶درصد در سال ۲۰۲۲ به حدود ۸۵درصد افزایش یافته و در تجارت روسیه و چین نیز استفاده از یوآن و روبل به سطح بسیار بالایی رسیده است.
البته تجربه روسیه یک نکته مهم دیگر هم دارد: موفقیت چنین سیاستی فقط به امضای پیمان پولی وابسته نیست. باید میان بانکهای مرکزی، بانکهای تجاری، نظامهای پیامرسان مالی و بازار ارز دو کشور زیرساخت عملی ایجاد شود.
حتی در آستانه اجلاس امسال، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، تأکید کرده است که روسیه خود را درگیر پروژه «دلارزدایی» به معنای سیاسی آن نمیکند و برای استفاده از روشهای مختلف پرداخت آمادگی دارد. این موضع نشان میدهد مسیر عملی بریکس بیش از آنکه حذف دلار باشد، ایجاد گزینههای بیشتر برای تسویه تجارت است.
چین و برزیل؛ پیمان پولی بهجای ارز واسط
چین نیز نمونه مهم دیگری است. افزایش استفاده از یوآن در تجارت خارجی این کشور با شرکای بزرگ، همراه با ایجاد بانکهای تسویه یوآن و خطوط سوآپ ارزی، به پکن امکان داده است بخشی از تجارت خود را بدون عبور از دلار انجام دهد.
در مورد برزیل نیز نمونه قابل توجهی وجود دارد. بانک مرکزی این کشور در سال ۲۰۲۳ با بانک مرکزی چین برای ایجاد سازوکار تسویه یوآن و نزدیکتر کردن نظام پرداخت برزیل به شبکههای پرداخت چین تفاهم کرد. هدف این سازوکار، افزایش نقدینگی یوآن در برزیل، کاهش واسطهها و کاهش هزینه و زمان پرداختهای بینالمللی عنوان شده است.
برزیل در سطح منطقهای نیز تجربه مهمی دارد. «سیستم پرداخت با ارز محلی» یا SML میان برزیل، آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه امکان تسویه معاملات با ارزهای محلی را فراهم کرده و نیاز به استفاده از یک ارز واسط مانند دلار را کاهش میدهد. بانک مرکزی برزیل صراحتا اعلام کرده است که این سیستم با هدف افزایش کارایی و کاهش هزینه عملیات مالی بینالمللی ایجاد شده است.
این تجربه برای ایران از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد پیمان پولی الزاما پروژهای برای مقابله سیاسی با دلار نیست؛ بلکه میتواند در قالب پیمانهای منطقهای و برای تسهیل تجارت میان چند کشور شکل بگیرد.
هند؛ تجربهای که میتواند برای ایران کاربردی باشد
هند نیز طی سالهای اخیر سازوکار تسویه تجارت با روپیه را توسعه داده است. بانک مرکزی هند به بانکهای این کشور اجازه داده است برای تسویه تجارت بینالمللی، حسابهای ویژه روپیه یا «وسترو» ایجاد کنند؛ به این ترتیب واردکننده هندی میتواند مبلغ معامله را به روپیه پرداخت کند و این مبلغ در حساب ویژه بانک طرف مقابل ثبت شود. این تجربه از یک جهت برای ایران مهم است: کشورها لزوما برای اجرای پیمان پولی نیازمند ایجاد یک «ارز مشترک» نیستند. میتوان با ایجاد حسابهای متقابل، اتاق پایاپای، نرخ تبدیل مورد توافق و شبکه بانکی مشخص، تجارت را با ارزهای ملی انجام داد.
ایران؛ از توافق دوجانبه تا شبکه منطقهای
برای ایران، شاید مهمترین درس این تجربهها آن باشد که نباید موضوع پیمانهای پولی صرفا به توافق دوجانبه با یک کشور محدود شود. ایران میتواند همزمان با چین، روسیه، هند و دیگر شرکای منطقهای، سازوکارهای دوجانبه ایجاد و در گام بعد آنها را به یک شبکه منطقهای متصل کند.
در این میان، ظرفیت بریکس میتواند اهمیت ویژهای داشته باشد. عضویت ایران در این گروه، امکان گفتوگو با طیف بزرگی از اقتصادهای نوظهور را فراهم کرده است. اگر این ظرفیت به اتصال نظامهای پرداخت، ایجاد حسابهای ویژه تجاری، استفاده از ارزهای محلی، خطوط سوآپ ارزی و تأمین مالی پروژههای زیرساختی منجر شود، اثر آن میتواند بسیار بیشتر از یک توافق تجاری معمولی باشد.
اظهار نظر مهم لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا، رئیسجمهور برزیل، در اجلاس بریکس ۲۰۲۴ نیز در همین چارچوب قابل توجه است. او خواستار پیشرفت در ایجاد ابزارهای پرداخت جایگزین دلار شد، اما تأکید کرد که هدف، جایگزین کردن ارزهای ملی نیست؛ بلکه ایجاد ابزارهایی برای انجام معاملات میان کشورهای عضو بدون وابستگی به دلار است.
کریدور شمال ــ جنوب؛ مکمل پیمانهای پولی
در این میان، اشاره وزیر اقتصاد ایران به کریدور شمال ــ جنوب نیز اهمیت دارد. پیمان پولی زمانی اثر اقتصادی بیشتری پیدا میکند که با مسیر واقعی تجارت، حملونقل و زنجیره تأمین همراه شود. ایران در صورت تکمیل کریدور شمال ــ جنوب میتواند بخشی از تجارت روسیه، آسیای مرکزی، هند و دیگر کشورهای منطقه را از مسیر خود عبور دهد. اگر همزمان سازوکار تسویه مالی این تجارت نیز با ارزهای محلی و نظامهای پرداخت غیرغربی انجام شود، دو حلقه مهم تجارت خارجی یعنی حملونقل و پرداخت کمتر در معرض اختلال ناشی از تحریم قرار خواهند گرفت.
فرصت ایران در بریکس
واقعیت این است که ایجاد یک نظام مالی مستقل در بریکس در کوتاهمدت امکانپذیر نیست و حتی میان اعضای این گروه درباره سرعت و شکل «دلارزدایی» اختلاف نظر وجود دارد. هند نیز تأکید کرده که فعلا به دنبال ایجاد ارز مشترک بریکس نیست و بیشتر بر پرداختهای برونمرزی و استفاده از ارزهای ملی تمرکز دارد. اما همین مسیر تدریجی میتواند برای ایران ارزشمند باشد. هرچه سهم تجارت ایران با شرکای منطقهای که با ارزهای محلی، حسابهای ویژه، پیمانهای پولی و نظامهای پرداخت مستقل انجام میگیرد بیشتر شود، سهمی از فشار تحریمهای مالی نیز خنثی خواهد شد؛ بنابراین دستاورد واقعی عضویت ایران در بریکس را نباید صرفا در بیانیههای سیاسی جستوجو کرد. نقطه اصلی، تبدیل عضویت به شبکهای از توافقهای پولی و بانکی، اتصال نظامهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی، تأمین مالی پروژههای مشترک و در نهایت ایجاد یک شبکه تجارت منطقهای مقاوم در برابر تحریم است؛ شبکهای که میتواند هزینه و ریسک محدودیتهای مالی غرب را برای اقتصاد ایران کاهش دهد.
