نویسنده سریال «کلانتری ۱۱»: پلیس، سوپرمن نیست؛ انسانی است مسئول و باهوش

جام جم آنلاین: در این گفت‌و‌گو بر ضرورت عبور از کلیشه‌ها، دوری از تیپ‌سازی‌های رایج و پرهیز از به‌تصویر کشیدن پلیس در قامت سوپرمن‌هایی دست‌نیافتنی و بی‌خطا تأکید شد؛ رویکردی که به‌جای جلوه‌های صرفا فانتزی، بر خلق شخصیت‌هایی واقعی و ملموس با خستگی‌ها و عواطف انسانی متمرکز است، تا خود بدنه کادر انتظامی نیز هنگام تماشای اثری با هویت و مرام، احساس غریبگی نکند.

جهانی با تشریح تجربه ساخت ۳۶ قسمت «کلانتری ۱۱» در یک لوکیشن، توضیح داد که برای ایجاد تعلیق، به‌جای اکشن‌های فیزیکی و پرسروصدا، از تقابل‌های روانی، گره‌های داستانی و گره‌گشایی‌های مبتنی بر منطق و استدلال استفاده کرده است. او همچنین با تأکید بر هوشمندی مجرمان و ریشه‌های اجتماعی جرم، تلاش کرده وجه دیگری از مأموریت پلیس را به تصویر بکشد؛ وجهی که فراتر از پیگیری‌های قضایی و دستگیری مجرمان، به بازنمایی فرمانده کلانتری در قامت یک کدخدا، ریش‌سفید، مأمن و سنگ‌صبوری آرام‌بخش برای حل‌وفصل دعاوی و گره‌های اجتماعی پیوند می‌خورد.

نسل جدید پیام مستقیم را نمی‌پذیرد
محسن جهانی، نویسنده کلانتری ۱۱، در پاسخ به این پرسش که هنگام نوشتن آثار مرتبط با نیروی انتظامی با چه چالش‌هایی روبه‌رو می‌شود، به جام‌جم گفت: مخاطب در طول این سال‌ها آثار پلیسی ایرانی و خارجی متعددی دیده و دیگر فرمول‌های تکراری را پس می‌زند؛ چراکه او دنبال قصه‌ای جذاب، نوآورانه و درعین‌حال باورپذیر است که با زیست اجتماعی و دغدغه‌های امروزش همخوانی داشته باشد. 
وی افزود: چالش بعدی، عبور از تیپ‌سازی و رسیدن به شخصیت واقعی است. اثر باید طوری نوشته شود که کارکنان نیروی انتظامی هنگام تماشای آن احساس غریبگی نکنند و هویت، مرام و دغدغه‌های واقعی خود را در آن ببینند، نه تصویری فانتزی و دور از واقعیت. 
وی همچنین گفت که پیدا کردن مرز باریک میان ملاحظات واقعی و سازمانی با درامی جذاب و نفس‌گیر، سخت‌ترین بخش کار فیلمنامه‌نویس در این ژانر است.
جهانی در پاسخ به این سؤال که چطور می‌توان با تولید آثار پلیسی با زبان هنر، زیبایی‌ها و شکوه ایران را به نسل‌های امروز و فردا منتقل کرد، بیان داشت: زیبایی و شکوه ایران صرفاً در تصاویر هوایی و کارت‌پستالی از طبیعت و اقلیم آن خلاصه نمی‌شود؛ مهم‌ترین جلوه این زیبایی را باید در حس امنیت، همدلی و پایمردی مردم ایران جست‌و‌جو کرد.
نسل جدید، باهوش و عمل‌گراست و پیام مستقیم یا شعارزده را نمی‌پذیرد، و وقتی ما در بستر یک درام معمایی یا پلیسی نشان می‌دهیم که در گوشه‌گوشه این مرزوبوم، برای پاسداری از آرامش یک خانواده یا حل بحران یک انسان، چه نیرو‌ها و انسان‌های شریفی بی‌ادعا فداکاری می‌کنند، ناخودآگاه ارزش ایران و امنیت آن در ذهن نسل جوان نهادینه می‌شود و هنر یعنی همین؛ تبدیل مفاهیمی مثل وطن‌دوستی و ایثار به عواطف ملموس انسانی در بستر یک پیرنگ دراماتیک گیرا.
وقتی صحبت از تولید آثار پلیسی می‌شود، اکشن و تعقیب‌وگریز به ذهن مخاطب می‌آید، اما کلانتری ۱۱ چنین حال‌وهوایی نداشت و با وجود این‌که دوربین از کلانتری خارج نمی‌شد، سریال برای مخاطب خالی از هیجان نبود.

تعویض اکشن فیزیکی با اکشن روانی و معمایی
جهانی در پاسخ به این‌که چطور می‌توان در نویسندگی چنین فضایی را خلق کرد، توضیح داد: از همان ابتدا یک تصمیم قطعی گرفتیم و آن هم تعویض اکشن فیزیکی با اکشن روانی و معمایی بود. سینما و تلویزیون ما سال‌ها عادت کرده بود هیجان را با صدای ترمز ماشین، شلیک و تصادف خلق کند؛ اما جذاب‌ترین تعلیق، از تقابل ذهن‌ها شکل می‌گیرد.
 وی اضافه کرد: در یک فضای بسته (همان تک‌لوکیشن)، نویسنده ابزاری جز خرده‌پیرنگ‌های چندلایه، رازگشایی قطره‌چکانی اطلاعات، تضاد شخصیت‌ها و دیالوگ‌نویسی پینگ‌پنگی و کوبنده ندارد و وقتی پرونده‌ها و آدم‌هایی که وارد کلانتری می‌شوند حامل بحران‌های عمیق، دروغ‌ها، تله‌های ذهنی و تصمیم‌های مرگ و زندگی باشند، ضربان قلب مخاطب بالا می‌رود؛ چون متوجه می‌شود بحران نه در کوچه و خیابان، بلکه درست در چند سانتی‌متری درون مغز و قلب این شخصیت‌ها در حال انفجار است.
جهانی در ادامه گفت: محدودیت، خلاقیت می‌آورد و نگارش ۳۶ قسمت در یک کلانتری بسیار سخت بود، اما در برابر این دشواری ایستادیم تا به خلاقیتی برسیم که برای مخاطب جذاب و دلنشین باشد.
به نظر می‌رسد برخی تولیدات پلیسی صرفا برای سرگرمی مخاطب ساخته می‌شوند، اما کلانتری ۱۱ رویکردی متفاوت داشت و پیام‌های متعددی را به مخاطب منتقل می‌کرد؛ پیام‌هایی که در مسیر تبدیل متن به تصویر، ممکن است دستخوش تغییر شوند.
جهانی در توضیح این موضوع گفت: فیلمنامه نقشه‌راه است و تبدیل متن مکتوب به تصویر، ذاتا فرآیندی زنده و تعاملی میان نویسنده، کارگردان، بازیگران و حتی مدیران به‌شمار می‌رود. تغییر تا جایی که به روح اثر و ایده مرکزی آسیب نزند، نه‌تنها طبیعی بلکه لازم است؛ چون لحن بازیگر، میزانسن، کارگردان و حتی ریتم تدوین می‌تواند عمق یک پیام را چندبرابر کند. 
جهانی، هنر خود را در مرحله نگارش این‌گونه توصیف کرد که پیام‌ها در دل مسأله کاراکتر‌ها پنهان شده‌اند تا تبدیل به بیانیه نشوند و خوشبختانه زمانی که اثر از متن به مرحله اجرا رفت، با درک درستی که از تم قصه وجود داشت، این مفاهیم انسانی و آگاهی‌بخش اجتماعی در فرم و تصویر مستقر شدند و طراوت خودشان را حفظ کردند.

اهمیت خاکستری بودن شخصیت‌ها
وی در پاسخ به این پرسش که برای بی‌نقص بودن متن و تطابق آن با واقعیت، با چه روشی از نیروی انتظامی کمک می‌گیرد، گفت: همفکری و تعامل با کارشناسان «ناجی هنر» و مأموران نیروی انتظامی، مهم‌ترین منبع الهام و راستی‌آزمایی متن است. برای تحقیق، صرفا به خواندن کتابچه‌های آیین‌نامه یا پرونده‌های مکتوب اکتفا نمی‌کنم؛ بلکه گفت‌وگوی بی‌واسطه و حضور در فضای نیروی انتظامی را بهترین شیوه می‌دانم. شنیدن لحن واقعی کلام مأموران، نشستن پای صحبت فرماندهان و افسران کلانتری‌ها و بررسی جزئیاتی مانند نحوه گزارش‌نویسی و واکنش به بحران‌ها در یک کلانتری، به متن روح می‌بخشد.
وی همچنین تأکید کرد که در طول نگارش، مشاوران انتظامی فیلمنامه را بازخوانی می‌کنند تا رویه‌ها، سلسه‌مراتب و ادبیات قانونی با واقعیت تطبیق داشته باشد، بدون این‌که ریتم درام فدای جزئیات اداری شود.
وی در پاسخ به این سؤال که چه نکاتی را سعی می‌کند در آثار پلیسی مورد توجه قرار دهد، به اصول کلیدی خود در نگارش فصل اول اشاره کرد و افزود: نخست، خاکستری و واقعی بودن شخصیت‌هاست؛ نباید پلیس را سوپرمنی خطاناپذیر نشان داد، بلکه باید او را انسانی باهوش و مسئول، اما برخوردار از تمام خستگی‌ها، عواطف و محدودیت‌های انسانی به تصویر کشید.
دوم، پیچیدگی ضدقهرمان و مجرم است؛ به این معنا که مجرم نباید کودن باشد و هرچه هوش طرف مقابل را بیشتر در نظر بگیریم، ارزش کار پلیس و کشف حقیقت بالاتر می‌رود. سوم، احترام به شعور مخاطب است که گره‌گشایی نباید تصادفی یا با معجزه اتفاق بیفتد، بلکه همه چیز باید حاصل استدلال، شواهد و منطق داستان باشد. چهارم، توجه به ریشه اجتماعی جرم است که نباید جرم را فقط یک پدیده انفرادی دید، بلکه باید به بستر‌ها و انگیزه‌های شکل‌گیری آن در لایه‌های زیرین جامعه هم نیم‌نگاهی داشت.
جهانی همچنین روایت کرد که بخش عمده‌ای از شکل‌گیری اتمسفر و روح کلانتری ۱۱ مرهون هم‌صحبتی با برادرش است که فرماندهی کلانتری در شهر طبس را برعهده دارد: در گفت‌و‌گو با او دریافتم تصویر پلیس در ذهن عموم مردم با واقعیت جاری در کلانتری‌ها تفاوت ماهوی دارد؛ چراکه پلیس در ذهن ما تنها گیرانداختن متهم و دزد است، اما در واقعیت، فرمانده کلانتری در دل جامعه مانند یک کدخدا عمل می‌کند.

نقطه طلایی درک هوشمندی مخاطب امروز
وی افزود: از نزدیک دیده است که بسیاری از پرونده‌ها و گره‌های زندگی مردم، با دغدغه‌مندی و درایت فرمانده کلانتری، پیش از آن‌که به معضلات بزرگ‌تری تبدیل شوند، حل‌وفصل شده‌اند. بسیاری از دعوا‌ها و اختلافات خانوادگی یا محلی نیز که می‌توانستند به بحران‌های اجتماعی منجر شوند، با کدخدامنشی، ریش‌سفیدی و تدبیر فرمانده به صلح و سازش انجامیده‌اند.
همین نگاه باعث شد در کلانتری ۱۱ به‌جای تکیه بر اکشن‌های مرسوم، روی نقش اجتماعی، آرام‌بخش و ترمیم‌گر پلیس تمرکز کند؛ پلیسی که مأمن و ملجا مردم به‌شمار می‌رود و پیش از آن‌که مأمور قانون باشد، سنگ‌صبور و گره‌گشای جامعه است.