نذر کتاب؛ وقف دانایی برای گسترش عدالت فرهنگی

به گزارش جام‌جم آنلاین، نذر در فرهنگ ایرانی همواره با بخشش و دستگیری از دیگران گره خورده است، اما این سنت لزوماً به تأمین نیازهای مادی محدود نمی‌شود. در سال‌های اخیر، نذر فرهنگی نیز در قالب‌هایی مانند اهدای کتاب، تجهیز کتابخانه‌ها و حمایت از انتشار آثار شکل گرفته است؛ اقدامی که می‌تواند به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، بخشی از شکاف فرهنگی و دسترسی نابرابر به منابع مطالعاتی را کاهش دهد.

احسان‌الله شکراللهی، رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در گفت‌وگو با جام‌جم آنلاین با اشاره به جایگاه نذر کتاب در میان نذرهای فرهنگی اظهار کرد: نذر کتاب می‌تواند یکی از ارزشمندترین شکل‌های نذر فرهنگی باشد. به جای این‌که نذر صرفاً برای تأمین یک نیاز مادی یا سیرکردن شکمی انجام شود، می‌توان با یک حرکت فرهنگی، آموزشی یا هنری جان تشنه افراد به آگاهی را سیراب و به ارتقای آگاهی جامعه کمک‌کرد.

وی افزود: گاهی فرد کتابی را که مناسب می‌داند به شخص یا مجموعه‌ای از افراد هدیه می‌کند، گاهی کتاب‌ها به کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های مدارس، فضاهای روستایی یا مناطق کم‌برخوردار اهدا می‌شوند و گاهی نیز فردی که توان مالی انتشار اثر خود را ندارد، از سوی خیرین حمایت می‌شود، تا کتابش منتشرشود. همه این اقدامات را می‌توان در قالب نذر کتاب تعریف‌کرد.

شکراللهی با بیان این‌که در ایران نیز نمونه‌های مختلفی از این اقدامات ارزشمند وجود دارد، گفت: خوشبختانه خیریه‌هایی هستند که در این زمینه فعالیت می‌کنند و اقدامات مفیدی را در حوزه کتاب پیش می‌برند. البته ممکن است عنوان این اقدامات الزاماً نذر نباشد و با رویکردی ایدئولوژیک یا دینی انجام نشود، اما در راستای همان هدف یعنی ارتقای فرهنگ عمومی و افزایش سطح آگاهی مردم صورت می‌گیرد.

وی ادامه داد: این باور نه‌تنها در ایران، بلکه در برخی نقاط دنیا نیز وجود دارد که وقتی همسایه ما رشد کند و ارتقای فرهنگی پیدا کند، ما نیز در آرامش بیشتری زندگی خواهیم کرد. وقتی هم‌وطن‌مان حال بهتری داشته باشد صرف‌نظر از بحث ثواب اخروی، در همین دنیا نیز همه ما احساس بهتری خواهیم داشت. گاهی این حال خوب از سیرکردن شکم یک انسان و گاهی از سیراب کردن ذهن تشنه و نیازمند آگاهی به دست می‌آید.

کتابخانه‌ها؛ مقصد مناسب برای وقف کتاب

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به نمونه‌هایی از کتابخانه‌هایی که از طریق وقف و اهدای مردم غنی شده‌اند، اظهار کرد: مؤسسه رخسار قرآن در شهر نظرآباد یکی از نمونه‌های این اقدام است که بخش قابل توجهی از کتاب‌های آن از طریق وقف خیرین تأمین شده است. من نیز بخشی از کتاب‌هایم را هنگام اهدا به این مجموعه سپردم.

وی افزود: در طالقان نیز کتابخانه‌ای در فرهنگسرای جلال آل‌احمد وجود دارد که مردم بخشی از کتاب‌های خود را به آن اهدا می‌کنند. اصولاً کتابخانه‌های عمومی هر منطقه یکی از بهترین گزینه‌ها برای وقف کتاب هستند و افراد زیادی را می‌شناسم که از این طریق به غنی شدن این کتابخانه‌ها کمک کرده‌اند.

شکراللهی با اشاره به خاطره‌ای از سال ۱۳۷۱ گفت: به خاطر دارم فردی حجم زیادی از کتاب‌های شخصی‌اش را وقف کتابخانه‌ عمومی شهید مطهری اسلام‌شهر کرده بود که در آن زمان به دلیل تازه‌تأسیس بودن، منابع چندانی نداشت. آن کتابخانه آن موقع حدود سه هزار جلد کتاب داشت، در حالی که حدود شش هزار نفر عضویت آن را داشتند. در فاصله کمتر از یک سال، تعداد کتاب‌های آن به حدود پانزده هزار جلد رسید که بخش عمده‌اش از سوی اعضای کتابخانه وقف شده بود.

نذر کتاب و گسترش عدالت فرهنگی

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر اهمیت اهدای کتاب در مناطق کم‌برخوردار گفت: طبیعتاً نذر و وقف کتاب می‌تواند در گسترش عدالت فرهنگی بسیار مؤثر باشد چراکه در شرایط اقتصادی امروز، خرید کتاب ممکن است برای خانواده‌های مناطق کم‌برخوردار در اولویت نباشد.

وی در ادامه به نمونه «کتابخانه فاطمه‌ها» در روستای دهکهان از توابع کهنوج کرمان اشاره کرد و گفت: این کتابخانه یکی از بهترین نمونه‌های اثرگذاری یک حرکت مردمی در حوزه کتاب است. معلمی دلسوز و علاقه‌مند در منطقه‌ای از جنوب کشور سه دانش‌آموز داشت که هر سه فاطمه نام داشتند. در آن مدرسه کتابخانه‌ای وجود نداشت اما آن معلم با ایجاد علاقه به کتابخوانی و جمع‌آوری کتاب از نقاط مختلف و پذیرش نذورات فرهنگی مردم، زمینه شکل‌گیری کتابخانه را فراهم کرد.

وی افزود: این کتابخانه به تدریج رشد کرد و در نهایت به فرهنگسرایی در آن نقطه دورافتاده تبدیل شد. به این‌ترتیب فرهنگ کتابخانه‌داری و دعوت مردم به مطالعه نیز در آن منطقه گسترش پیدا کرد و به یک الگوی عملی تبدیل شد. کتابخانه فاطمه‌ها نمونه بسیار خوبی از اثرگذاری وقف و اهدای کتاب در مناطق کم‌برخوردار است.

خورجین کتاب برای دورترین مناطق

شکراللهی همچنین به طرح «خورجین کتاب» شورای کتاب کودک اشاره کرد و گفت: یکی دیگر از نمونه‌های ارزشمند در زمینه گسترش کتابخوانی، طرح خورجین کتاب است که شورای کتاب کودک در سال‌های گذشته آن را اجرا کرده است. چه در نقاط مختلف شهرها و چه در مناطقی که حتی امکان تردد خودرو وجود نداشت، کتاب‌ها با استفاده از خورجین‌هایی شکیل به نقاط مختلف ایران رسانده شدند.

وی ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم این طرح، امکان جابه‌جایی و تبادل کتاب بود. مجموعه‌ای از کتاب‌ها در اختیار افراد یک خانواده قرار می‌گرفت، آنها کتاب‌ها را مطالعه می‌کردند، باز می‌گرداند و سپس مجموعه جدیدی از کتاب‌ها برایشان ارسال می‌شد. این ایده بسیار ارزشمند بود و توانست کتاب را به مناطقی برساند که دسترسی به منابع مطالعاتی در آنها دشوار بود.

وقتی زمان خود را وقف کتابخوانی می‌کنیم 

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شورای کتاب کودک را یکی از موفق‌ترین نهادها در زمینه گسترش فعالیت‌های کتابخوانی از مسیر وقف و اهدا دانست و گفت: این مجموعه تلاش کرده است تجربه‌های بومی و ملی را با تجربه‌های جهانی پیوند بزند و از دستاوردها و تجربه‌های زیسته ملت‌های دیگر برای توسعه کتابخوانی بهره بگیرد.

وی افزود: نشست‌های مختلفی نیز برای همیاری و همدلی در زمینه کتابخوانی برای دیگران برگزار می‌شود. بخش مهمی از وقف نیز همین است که افراد وقت خود را وقف کتابخوانی کنند یعنی برای دیگران کتاب بخوانند، شیوه کتابخوانی را آموزش دهند و در برنامه‌های همخوانی کتاب مشارکت فعال داشته باشند.

شکراللهی تأکید کرد: چنین اقداماتی می‌تواند در علاقه‌مند کردن مخاطبان به کتاب و مطالعه بسیار مؤثر باشد و نشان دهد که نذر فرهنگی الزاماً به اهدای یک شیء یا پرداخت پول محدود نیست؛ گاهی می‌توان دانش، تجربه و حتی وقت خود را برای گسترش فرهنگ مطالعه وقف کرد.

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران از نمونه‌های این‌گونه نذر فرهنگی، به همخوانی کتاب «اخلاق محیط زیست» با حضور محمد درویش، فعال محیط زیست اشاره کرد که طی چهار جلسه هفتگی به تازگی در محل اندیشگاه فرهنگی کتابخانه ملی اجرا شد.

نذر کتاب را رسانه‌ای کنیم

شکراللهی درباره راهکارهای تبدیل نذر کتاب از یک اقدام مقطعی به یک جریان پایدار فرهنگی اظهار کرد: رسانه‌ها می‌توانند در این زمینه نقش مهمی داشته باشند. ما امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که مردم با اخبار تلخ و منفی بمباران می‌شوند، اما وقتی رسانه‌ای مانند جام‌جم به اخبار خوب و اقدامات مثبت می‌پردازد و زمینه شنیده شدن آنها را فراهم می‌کند، چه‌بسا افراد بسیاری که توان مالی دارند و می‌خواهند قدمی برای جامعه بردارند، با یک ایده و انگیزه خوب همراه شوند.

وی افزود: همین معرفی و برجسته‌کردن فرهنگ وقف کتاب و نذر فرهنگی از سوی رسانه‌ها می‌تواند اتفاق بسیار مبارکی باشد و افراد بیشتری را به این جریان فرهنگی همسو کند.

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران گفت: بسیاری از افراد امکاناتی دارند و تنها منتظر یک ایده و انگیزه خوب هستند تا قدمی برای جامعه بردارند. بنابراین تبلیغ و معرفی فرهنگ وقف و نذر کتاب می‌تواند اتفاق بسیار مبارکی باشد و افراد بیشتری را به این جریان فرهنگی وارد کند.

شکراللهی با اشاره به تجربه شخصی خود در زمینه نذر کتاب گفت: در روستای خودمان هر زمان که تصمیم گرفتم نذرکنم، تلاش کردم این نذر را در قالب فرهنگی و اهدای کتاب انجام دهم. در چند مرحله، کتاب‌هایی را که فکر می‌کردم برای آن جامعه مفید و ارزشمند است، در حد توان چاپ یا خریداری و میان مردم توزیع کردم و تا امروز نیز آثار این اقدام را مشاهده می‌کنم.

وی ادامه داد: اهدای کتاب اقدام فوق‌العاده ارزشمندی است و اهداکنندگان، این مسیر را از دیگرانی آموخته‌اند که پیش از ما این راه را نشان داده‌اند.

کتاب مناسب برای مخاطب مناسب

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با تأکید بر ضرورت انتخاب هدفمند کتاب‌های اهدایی گفت: یکی از نکات مهم این است که کتاب‌ها متناسب با مخاطب و نیاز او انتخاب شوند. نمی‌توان بدون شناخت مخاطب، صرفاً تعدادی کتاب خریداری و توزیع کرد و انتظار داشت بهترین نتیجه حاصل شود.

وی افزود: اگر مخاطبان کودکان باشند، باید توجه ویژه‌ای به این گروه داشت چراکه کودکان از مهم‌ترین گروه‌های هدف هستند و اگر عادت به مطالعه از دوران کودکی شکل بگیرد، احتمال تداوم آن در بزرگسالی بیشتر خواهدبود. برای این گروه می‌توان مجموعه‌هایی از داستان‌های مناسب مانند «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» مرحوم مهدی آذریزدی یا برخی دانشنامه‌های مناسب کودکان را انتخاب کرد.

شکراللهی ادامه داد: برای نوجوانان می‌توان رمان‌های ساده‌شده و متناسب با سن و سال آن‌ها را در نظر گرفت و برای جوانان نیز کتاب‌هایی در حوزه زبان‌شناسی، خودشناسی، ارتقای مهارت‌ها و آشنایی با مباحث ساده فلسفی می‌تواند مناسب باشد. برای بزرگسالان نیز باید کتاب‌هایی متناسب با نیازها و شرایط سنی آنها انتخاب شود.

سهم کتاب‌های کمک‌درسی در نذر فرهنگی

رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به شرایط مناطق کم‌برخوردار تأکیدکرد: در این مناطق، صرف‌نظر از دسته‌بندی‌های موضوعی، باید حتماً بخشی از نذر فرهنگی به تأمین کتاب‌های کمک‌درسی اختصاص پیدا کند. این کتاب‌ها نسبتاً گران هستند و ممکن است خانواده‌ها در مناطق کم‌برخوردار توانایی خرید آنها را نداشته باشند.

وی گفت: بسیاری از دانش‌آموزان این مناطق به کلاس‌های کنکور و منابع کمک‌آموزشی دسترسی ندارند. بنابراین فراهم کردن این منابع می‌تواند در موفقیت تحصیلی آنها مؤثر باشد و بخشی از نابرابری آموزشی را کاهش دهد.

شکراللهی تأکید کرد: پیش از این‌که فرد برای خرید کتاب دست به جیب شود، باید مخاطب خود را به‌دقت بشناسد و بر اساس نیاز او کتاب تهیه و ارسال کند. این کار در واقع یک سرمایه‌گذاری هوشمندانه برای ساختن جامعه‌ای فهیم‌تر، آگاه‌تر و توانمندتر است.

وی خاطرنشان کرد: به تعبیر معروف از حکیم فردوسی «توانا بود هرکه دانا بود»، اگر بخواهیم جامعه خود را قدرتمندتر کنیم، نباید فقط به قدرت جسمی و مادی‌اش فکرکنیم؛ قدرت فکری جامعه بسیار اهمیت دارد و این قدرت زمانی شکل می‌گیرد که کتاب‌های مناسب در دسترس اقشار مختلف قرار داشته باشد.

شکراللهی ابیاتی از غزل معروف اقبال لاهوری را مناسب حسن خطام این مصاحبه دانست و گفت: نذر، این سنت درخشان باقی مانده از نیاکان را باید به هرشکل پاس داشت. چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما/ ای جوانان عجم جان من و جان شما/ فکر رنگینم کند نذر تهی دستان شرق/ پارهٔ لعلی که دارم از بدخشان شما/ حلقه گرد من زنید ای پیکران آب و گل/ آتشی در سینه دارم از نیاکان شما.