سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در حاشیه رویداد «محرم و عاشورا در آیینه اسناد وزارت امور خارجه» با رد ادعاها درباره آغاز مذاکرات مستقیم با آمریکا تصریح کرد: «مذاکره با آمریکا نداریم.» وی با تأکید بر اینکه «تبادل پیام از طریق واسطهها وجود دارد، اسم این مذاکره نیست، بلکه تبادل پیام است»، اعلام کرد که میانجیها همچنان در تلاش هستند زمینههای ازسرگیری مذاکرات را فراهم کنند.عراقچی درباره شرط ایران برای بازگشت به میز مذاکره نیز موضع تهران را روشن بیان کرد و گفت: «از نظر ما تا موارد نقض تفاهمنامه به پایان نرسد و آمریکا آنچه را که در یادداشت تفاهم نقض کرده است، جبران نکند، امکان شروع مجدد مذاکرات وجود ندارد.» وزیر امور خارجه ایران همچنین درباره گفتوگوهای تهران و مسقط درباره تنگه هرمز اظهار کرد: «مذاکرات با عمان درخصوص تعیین مسیر دریایی جدید در تنگه هرمز است. این مذاکرات خوب پیش رفته و میتوانم بگویم که در مراحل پایانی هستیم. مسیرهای قدیمی که وجود داشته با مسیرهای جدیدی جایگزین میشوند و متخصصان در حال کار روی نقشهها هستند.»
با این حال، عراقچی تأکید کرد که توافق احتمالی با عمان به معنای بازگشایی فوری تنگه هرمز نیست و «باز شدن تنگه هرمز منوط به تحقق یک سری شرایط دیگری است» که از طریق واسطهها منتقل شده است. همزمان محمدباقر ذوالقدر، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز در پیامی تأکید کرد: «تا آمریکا رفتارش را تصحیح نکند، تنگه هرمز باز نخواهد شد.» وی مجموعهای از شروط تهران برای تغییر رفتار واشنگتن را برشمرد؛ از پایان تهدید و تجاوز علیه ایران گرفته تا رفع محاصره دریایی، خروج نیروهای نظامی آمریکا از پیرامون ایران، پرداخت خسارتهای جنگی و رفع تحریمها.این مواضع درحالی مطرح میشود که تنگه هرمز طی ماههای اخیر از یک گذرگاه صرفا تجاری به یکی از مهمترین نقاط رقابت ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شده است. رسانههای بینالمللی نیز در تحلیل تحولات اخیر بارها بر این نکته تأکید کردهاند که اختلاف اصلی میان تهران و واشنگتن تنها بر سر باز یا بسته بودن این آبراه نیست، بلکه به پرسش بزرگتری درباره نقش بازیگران منطقهای در تأمین امنیت و مدیریت این مسیر حیاتی انرژی بازمیگردد. اکنون آنچه بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته، این است که ایران تلاش دارد سازوکار آینده تنگه هرمز را در چارچوب همکاریهای منطقهای و با حضور کشورهای ساحلی تعریف کند؛ رویکردی که عملا جایگاه آمریکا را بهعنوان بازیگر مسلط امنیتی در خلیجفارس به چالش میکشد. از همین منظر تحولات اخیر را میتوان ادامه همان روندی دانست که طی آن تهران تلاش کرده هزینههای سیاسی و اقتصادی تقابل با خود را برای واشنگتن افزایش دهد و معادله بحران را از عرصه تهدید نظامی به عرصه مدیریت منطقهای و ترتیبات امنیتی جدید منتقل کند.
پایان نقشآفرینی آمریکا در معادله هرمز؟
یکی از مهمترین پیامهای اظهارات عراقچی، عدم حضور مستقیم آمریکا در روند طراحی سازوکار جدید مدیریت تنگه هرمز است. در حالیکه واشنگتن طی دهههای گذشته تلاش کرده بود خود را ضامن اصلی امنیت خلیجفارس و مسیرهای انتقال انرژی معرفی کند، اکنون تهران با گفتوگوهای مستقیم با عمان درباره مسیرهای دریایی جدید، تلاش دارد نشان دهد امنیت این آبراه راهبردی پیش از هرچیز یک موضوع منطقهای است.این مسأله از نگاه بسیاری از تحلیلگران غربی نیز اهمیت دارد. در گزارشهای منتشرشده در رسانههایی مانند نیویورکتایمز و پولیتیکو، اختلاف اصلی میان ایران و آمریکا بر سر هرمز، صرفا مسأله بازگشایی مسیر کشتیرانی عنوان نشده، بلکه بحث اصلی بر سر این است که چه کسی در آینده نقش تعیینکنندهای در مدیریت این گذرگاه حیاتی خواهد داشت.واشنگتن همواره حضور نظامی خود در منطقه را با ضرورت تأمین امنیت انرژی و حفاظت از آزادی کشتیرانی توجیه کرده است اما تحولات اخیر نشان داده که بدون درنظر گرفتن نقش ایران، هیچ سازوکار پایداری برای امنیت خلیجفارس قابل تصور نیست. موقعیت جغرافیایی ایران، طولانیترین ساحل در شمال تنگه هرمز و توانمندیهای دفاعی کشور، عواملی هستند که باعث شده تهران در هر ترتیبات امنیتی آینده یک بازیگر غیرقابلحذف باشد.در همین چارچوب، مذاکرات ایران و عمان درباره مسیرهای جدید دریایی را میتوان فراتر از یک موضوع فنی در حوزه کشتیرانی ارزیابی کرد. این مذاکرات حامل یک پیام سیاسی نیز هست؛ اینکه کشورهای منطقه میتوانند درباره امنیت آبراههای خود تصمیمگیری کنند و حضور قدرتهای فرامنطقهای الزاما شرط تأمین امنیت نیست. این موضوع برای آمریکا که سالها تلاش کرده بود نقش ضامن اصلی تحولات امنیتی منطقه را حفظ کند، یک چالش جدی محسوب میشود. واشنگتن اکنون با شرایطی مواجه است که ادامه فشار و تهدید علیه ایران، نه تنها به عقبنشینی تهران منجر نشده، بلکه زمینه را برای پررنگتر شدن نقش منطقهای ایران فراهم کرده است.
از «مذاکره زیر فشار» تا «پاسخگویی آمریکا»
دومین نکته مهم در سخنان عراقچی، تفکیک میان «تبادل پیام» و «مذاکره» با آمریکا بود؛ موضوعی که نشاندهنده تغییر نگاه تهران به روند دیپلماسی با واشنگتن است. ایران اعلام کرده که ارتباطات غیرمستقیم از طریق واسطهها ادامه دارد اما این ارتباط به معنای بازگشت به مذاکره رسمی نیست.این موضع در واقع واکنشی به تجربه سالها و حتی ماهها و هفتههای گذشته است؛ تجربهای که در آن آمریکا پس از خروج از توافق هستهای و تفاهمنامه اسلامآباد، سیاست فشار حداکثری را علیه ایران دنبال کرد. تهران اکنون تأکید دارد که هرگونه بازگشت به مسیر گفتوگو باید پس از اصلاح رفتار آمریکا و جبران اقدامات گذشته انجام شود، نه در شرایطی که فشارهای جدید همچنان ادامه دارد.از منظر راهبردی، این رویکرد تلاش میکند زمین مذاکره را تغییر دهد. در سالهای گذشته واشنگتن تلاش داشت خود را طرفی معرفی کند که شروط را تعیین میکند و ایران باید به آن پاسخ دهد اما موضع جدید تهران این چارچوب را تغییر داده؛ به این معنا که آمریکا نیز باید درباره اقدامات خود پاسخگو باشد.شرط ایران درباره بازگشایی تنگه هرمز نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. تهران میان یک توافق فنی با عمان درباره مسیرهای دریایی و حل سیاسی بحران تفاوت قائل شده است. به بیان دیگر بازگشایی هرمز صرفا یک مسأله دریایی نیست، بلکه بخشی از یک معادله بزرگتر شامل اقدامات نظامی، تحریمها و فشارهای آمریکا علیه ایران است.رسانههای آمریکایی نیز در هفتههای اخیر به این دشواری برای واشنگتن اشاره کردهاند. گزارشهای پولیتیکو و دیگر رسانههای غربی نشان میدهد دولت آمریکا میان دو گزینه دشوار قرار گرفته است؛ از یک سو ادامه فشار میتواند هزینههای اقتصادی و امنیتی بیشتری ایجاد کند و از سوی دیگر پذیرش نقش ایران در ترتیبات جدید منطقهای، با روایت سنتی واشنگتن از جایگاه خود در خلیجفارس در تضاد است.به همین دلیل تحولات اخیر را میتوان نشانهای از تغییر در معادله قدرت دانست. ایران تلاش کرده نشان دهد فشار و تهدید، الزاما نتیجه مورد انتظار آمریکا را ایجاد نمیکند و حتی میتواند شرایطی را رقم بزند که واشنگتن برای مدیریت بحران، ناچار به پذیرش واقعیتهای جدید منطقهای شود.در نهایت ماجرای تنگه هرمز تنها درباره یک مسیر دریایی نیست؛ بلکه درباره این پرسش اساسی است که چه کسی قواعد امنیتی آینده منطقه را تعیین خواهد کرد. مواضع اخیر تهران نشان میدهد ایران تلاش دارد این قواعد را بر پایه همکاری منطقهای، بدون نقشآفرینی مستقیم آمریکا و با درنظر گرفتن منافع کشورهای ساحلی تعریف کند؛ روندی که اگر تثبیت شود، میتواند یکی از مهمترین پیامدهای ژئوپلیتیکی بحران اخیر باشد.
تصویب کلیات طرح اقدام راهبردی تنگه هرمز در کمیسیون امنیت ملی مجلس
سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی از تصویب طرح اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت پایدار تنگه هرمز و خلیجفارس خبر داد.
حسن قشقاوی درباره نشست کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی به خبرنگاران گفت: در جلسه امروز (دیروز یکشنبه) طرح اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت پایدار تنگه هرمز و خلیجفارس با حضور اعضای کمیسیون مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در نهایت کلیات این طرح به تصویب اعضا رسید.
سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی افزود: در این جلسه دیدگاههای شفاهی و کتبی دستگاهها و نهادهای ذیربط با حضور نمایندگان در جلسه کمیسیون امنیت ملی مورد بحث و بررسی قرار گرفت و در نهایت این طرح بدون هیچ رای مخالفی به تصویب رسید.
