الزامات عملی فاصله گرفتن تجارت از دلار

اولین الزام، توازن در روابط تجاری است. وقتی می‌گوییم با کشور همسایه یا شریک تجاری‌مان با پول ملی معامله کنیم، باید ببینیم تراز صادرات و واردات ما با او چگونه است. اگر متوازن و موازی باشد (یعنی مقدار صادرات با مقدار واردات نزدیک باشد) امکان جایگزینی دلار با پول ملی یا سازوکار‌های غیردلاری بیشتر می‌شود. اما اگر رابطه نامتوازن باشد، مشکل آغاز می‌شود.

مثال روشن، رابطه‌ای شبیه عراق است: ما صادرات قابل توجهی داریم، اما وارداتمان از عراق محدود است. حالا اگر بگوییم «به جای دلار، دینار بدهید»، باید پاسخ دهیم این دینار را کجا و چگونه مصرف می‌کنیم؟ اگر مصرف دینار در واردات ما محدود باشد، پول روی دست ما می‌ماند و تبدیل به دارایی کم‌کاربرد می‌شود؛ بنابراین به پولی نیاز داریم که جهان‌روا باشد؛ یعنی بتوان با آن در بازار‌های مختلف خرید کرد، نه صرفاً در بازار داخلی یک کشور. همین‌جاست که برخی کشور‌ها به سمت ارز‌هایی مثل یوان می‌روند، چون پشت سر آن یک اقتصاد بزرگ و شبکه تجارت گسترده قرار دارد.

الزام دوم، طراحی سازوکار‌های تسویه است. اگر قرار است دلار کنار برود، باید بانک‌های مرکزی بتوانند «حساب مشترک» یا نظام تسویه دوره‌ای ایجاد کنند. در روابطی شبیه ترکیه که وضعیت متعادل‌تری دارد می‌توان گفت بانک مرکزی ما و بانک مرکزی طرف مقابل، هر چند ماه یک‌بار حساب‌ها را با هم تسویه کنند و یک واحد ملاک برای محاسبه انتخاب شود. این مدل وقتی کار می‌کند که طرفین بتوانند با پول‌های دریافتی، نیاز‌های وارداتی خود را پوشش دهند یا در نهایت، با یک سازوکار قابل اعتماد تسویه نهایی کنند.

پس دلارزدایی یعنی طراحی جایگزین برای سه چیز: ابزار پرداخت، ابزار ذخیره، و ابزار تسویه. اگر فقط ابزار پرداخت را عوض کنیم ولی هنوز برای ذخیره ارزش یا برای واردات کالا‌های اساسی نیازمند دلار باشیم، عملاً مشکل حل نشده است. به همین دلیل هم کشور‌هایی موفق‌تر حرکت کرده‌اند، که پشتوانه قدرت اقتصادی و گستره تجارت دارند. چین، چون با تعداد زیادی کشور معامله می‌کند و حجم تجارتش بسیار بالاست، می‌تواند پول خودش را در مبادلات جا بیندازد؛ دیگران برای خرید کالای چین ناچار می‌شوند یوان تهیه کنند، و این خودبه‌خود به تقویت پول چین کمک می‌کند؛ بنابراین راه درست این است: هر جا توازن تجاری داریم، سراغ پول ملی و تسویه مشترک برویم؛ هر جا توازن نداریم، یا باید تجارت را متوازن کنیم یا به سمت پول‌هایی برویم که قابلیت جهان‌روا داشته باشد، تا پول دریافت‌شده در دست ما بلوکه نشود.