مسکن اجتماعی در گیر و دار دولت ها، طرحی که به سرانجام نرسید

به گزارش جام‌جم آنلاین، نخستین پروژه‌های سازمان‌یافته مسکن اجتماعی در سه کشور فرانسه، آلمان و آمریکا در اواخر قرن ۱۹ میلادی کلید خورد. همچنین پس از جنگ جهانی دوم، مسکن اجتماعی به علت تخریب گسترده شهر‌ها و کمبود شدید مسکن، توسعه بسیاری پیدا کرد.

به واحد‌های مسکونی که با حمایت دولت و شهرداری‌ها یا سازمان‌های غیردولتی برای اقشار کم‌درآمد، آسیب‌پذیر یا افرادی که توانایی خرید یا اجاره مسکن در بازار آزاد را ندارند، «مسکن اجتماعی» گفته می‌شود. هدف اصلی آن، تأمین حق دسترسی همگان به مسکن مناسب و کاهش نابرابری‌ها است. اندیشمندان و فعالان اجتماعی معتقد بودند که مسکن مناسب یک نیاز اساسی انسانی است و دولت در تأمین آن نقش مهمی ایفا می‌کند. همچنین همزمان با شیوع بیماری‌های واگیرداری نظیر وبا و تیفوس در قرن ۱۹، دولت‌ها برای رفاه بیشتر و افزایش کیفیت زندگی مردمانشان، ایده مسکن اجتماعی را اجرایی کردند.

مسکن اجتماعی در ایران چگونه شکل گرفت؟

در اوایل سال‌های انقلاب، دولت‌ها تلاش کردند با استفاده از نهاد‌هایی مانند بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به تأمین مسکن اقشار محروم کمک کنند. در دهه‌های بعد نیز طرح‌هایی مانند مسکن کارگری و مسکن روستایی و سپس طرح‌های گسترده‌تری اجرا شدند.

در دولت یازدهم، وزارت راه و شهرسازی طرح مسکن اجتماعی را با هدف حمایت از دهک‌های پایین‌درآمدی ارائه کرد. این طرح در سال ۱۳۹۵ به تصویب هیئت وزیران رسید و مسئولیت اجرای آن به نهاد‌هایی مانند بنیاد مسکن، وزارت راه و شهرسازی، سازمان بهزیستی و کمیته امداد واگذار شد.

برخلاف بسیاری از کشور‌های اروپایی که دولت مستقیماً مالک و مدیر بخش بزرگی از مسکن اجتماعی است، در ایران تأکید بیشتر بر حمایت مالی، واگذاری زمین، کمک‌های بلاعوض و تسهیلات بانکی بوده و نهاد‌هایی مانند کمیته امداد، سازمان بهزیستی کشور و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی موظف به شناسایی و حمایت از خانوار‌های کم‌درآمد و نیازمند به این نوع مسکن بودند.

مسکن اجتماعی به کجا رسید؟

در اجرای طرح مسکن اجتماعی در ایران، دولت با چند مشکل اساسی از جمله محدودیت منابع مالی و افزایش شدید قیمت مصالح ساختمانی روبه‌رو بود.

میثم اهرابیان، نویسنده و پژوهشگر حوزه جامعه‌شناسی شهری، در گفت‌و‌گو با جام‌جم آنلاین در مورد چالش‌های گذشته در اجرایی‌کردن طرح مسکن اجتماعی گفت: «نمونه‌های مشابه مسکن اجتماعی سابقه‌ای تاریخی در ایران داشت و به واسطه مشکلات اقتصادی دوباره به همان مشکلاتی دچار شد که نمونه‌های قبلی دچار شده بودند.»

وی افزود: «تقریباً تمامی متولیان تهرانی که به سمت مسکن اجتماعی رفتند معتقد بودند باید زمین را به شکل رایگان در اختیار نیازمندان قرار داد و با اعطای وام به آنها کمک کرد تا بتوانند خانه خودشان را بسازند و مشکل مسکن به این شکل حل شود. سرانجام این ایده هرگز اجرا نشد، زیرا پیش از هر اقدامی باید در آن زمین‌ها امکانات اولیه نظیر لوله‌کشی و زیرساخت فراهم می‌شد و تمامی این موارد هزینه‌بر بود. به همین دلیل، شهرداری به کمک‌های مالی مالکان خصوصی نیازمند بود و همین موضوع باعث شد تا مخاطب این اقدامات دیگر فقرا و نیازمندان نباشند.»

مسکن مهر همان مسکن اجتماعی است؟

مسکن مهر یکی از نمونه طرح‌های مسکن‌سازی در سال‌های پس از انقلاب اسلامی بود و از سال ۱۳۸۶، در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد، کلید خورد. هدف اصلی این طرح، خانه‌دار کردن افراد کم‌درآمد و کاهش قیمت مسکن از طریق ساخت واحد‌های مسکونی جدید بود.

مسکن اجتماعی و مسکن مهر، هردو برای حمایت از اقشار کم‌درآمد ایجاد شدند، اما از منظر کارکردی تفاوت‌هایی با یکدیگر داشتند. در طرح مسکن مهر، دولت زمین را رایگان یا ارزان در اختیار متقاضیان قرار می‌داد و با وام‌های یارانه‌ای امکان خانه‌دار شدن آنها را فراهم می‌کرد. اما مسکن اجتماعی لزوماً بر مالک شدن افراد تأکید نداشت؛ در بسیاری از کشورها، دولت یا نهاد‌های عمومی، واحد‌های مسکونی را ساخته و با اجارهٔ پایین در اختیار خانوار‌های کم‌درآمد قرار می‌دهند یا بخشی از اجارهٔ آنها را پرداخت می‌کنند.

با وجود این که مسکن مهر با ضعف‌هایی نظیر کیفیت پایین ساخت، فاصلهٔ بسیار زیاد برخی از پروژه‌ها از مراکز اشتغال و کمبود زیرساخت و خدمات ضروری در برخی از شهرک‌ها روبه‌رو بود، اما عملکرد نسبتاً بهتری نسبت به مسکن اجتماعی داشت. تعداد واحد‌های مسکن مهر ساخته‌شده در ایران به حدود ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار واحد رسید و تعداد ثبت‌نامی‌های مسکن مهر در ابتدای این طرح به بیش از ۵ میلیون نفر می‌رسید. در آن سال‌ها، بسیاری از خانوار‌ها در طرح مسکن مهر ثبت‌نام کردند و بعد از مدتی خانه‌دار شدند.

طرح مسکن اجتماعی پس از ۱۳۹۵ به چه سرنوشتی دچار شد؟

* دولت دوازدهم: طرح مسکن اجتماعی عملاً به حاشیه رفت و منابع مالی آن تأمین نشد. بیشتر تمرکز بر تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام مسکن مهر بود.
* دولت سیزدهم: طرح مسکن اجتماعی عملاً با نهضت ملی مسکن جایگزین شد. هدف نهضت ملی، ساخت ۴ میلیون واحد در ۴ سال بود که رویکردی ترکیبی از مسکن مهر و مسکن اجتماعی داشت.
* وضعیت فعلی: نهضت ملی مسکن همچنان ادامه دارد، اما با چالش‌های تأمین زمین، منابع مالی و گرانی مصالح مواجه است. مسکن اجتماعی به‌عنوان یک طرح مستقل عملاً منحل یا در نهضت ملی ادغام شده است.

در نهایت می‌توان گفت که ایدهٔ مسکن اجتماعی به طور کلی هرگز منحل نشد، اما عملکرد آن به مرور زمان دچار افت و ضعف شد و مهم‌ترین دلیل آن، فشار اقتصادی و افزایش قیمت مصالح ساختمانی و زمین بود.