در سالهای اخیر ، همواره آمارهای موسسه اطلاعات علمی (ISI) مورد توجه محافل علمی ، دانشگاهی و سیاستگذاران علمی و پژوهشی کشور قرار داشته است.
کد خبر: ۱۴۸۴۵۹

اما آنچه بیش از پیش ذهن هر پژوهشگر مشتاقی را به خود جلب می کند این است که چرا همواره شاهد موضع گیری های متفاوتی در قبال آن هستیم؛
چرا موسسه اطلاعات علمی در نزد برخی از بزرگان تا حد پرستش مورد احترام است و در مقابل ، در نزد برخی دیگر از صاحب نظران ، به عنوان آفتی که حتی نیم نگاهی به آن نیز می تواند آتش توهم و وسوسه دروغین توسعه علمی را دامنگیر کشور کند معرفی شده است؛ براستی ، واقعیت کدام است؛ موسسه اطلاعات علمی چگونه موسسه ای است؛ چه خدماتی عرضه می کند؛ در سطح بین المللی ، اهمیت آن در چه زمینه و به چه میزانی است؛ رویکرد کشور ما در قبال آن چگونه بوده و هست؛ و...
اینها تنها بخشی از سوالاتی بود که از دکتر عبدالرضا نوروزی چاکلی ، مدیر گروه علم سنجی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و عضو هیات علمی دانشگاه شاهد ، پرسیدیم.


به طورکلی تولیدعلم چقدر مهم است وچه نقشی در ابعاد مختلف توسعه کشورها ایفا می کند؛
مطالعه تاریخ علم و فناوری کشورها نشان می دهد که تقریبا تمام کشورها از ابتدا کار خود را با تولید علم آغاز کرده اند و سپس به فناوری دست یافته اند. تنها کشوری که از این قاعده عدول کرده و در ابتدا فناوری را به عنوان مقدمه تولید علم مورد نظر قرار داده ژاپن بوده است . اما ژاپن نیز بزودی دریافت که با مشکلات عدیده ای ، از جمله کاهش نوآوری در فناوری مواجه شده است . از این رو ، در دهه 1980 ، اعلامیه عمومی تولید علم خود را صادر کرد و طی آن از همه ژاپنی ها خواست که در هر کجا و با استفاده از هر وسیله ممکن به تولید علم بپردازند بنابراین توسعه دارای ابعاد گوناگون است و برای حرکت در آن راستا ، تدوین برنامه های توسعه هر کشور با توجه به راهبردهای توسعه منطقه ای و جهانی و با در نظر داشتن تجربیات بین المللی ضرورت دارد. گام برداشتن در این مسیر مستلزم برنامه ریزی راهبردی است و برنامه ریزی راهبردی نیز نیازمند در اختیار داشتن اطلاعات لازم در خصوص توانمندی های علمی خود و مقایسه آن با محیط بیرونی (منطقه و جهان) است . به همین دلیل ، ابزارهای مختلفی برای سنجش ابعاد مختلف توسعه کشورها وجود دارد که تنها یکی از آنها آمارهای موسسه اطلاعات علمی است . به عنوان نمونه ، می توان از شاخصهای سنجش فناوری که توسط مجمع جهانی اقتصاد (WEF) ارائه می شود و به ارزیابی مشارکت اقتصادی کشورها در فناوری جهانی می پردازد اشاره کرد. شاخص دستیابی به فناوری (TAI) که توسط برنامه عمران سازمان ملل متحد (UNDP) عرضه می شود به عنوان یکی دیگر از شاخصهایی که میزان دستیابی به فناوری را در کشورهای مختلف جهان مورد ارزیابی قرار می دهد مطرح است . شاخص ظرفیت علم و فناوری موسسه RAND ، شاخص رشد رقابت پذیری (GCI) ، شاخص دستورالعمل های فراسکاتی و اسلو که توسط OECD ارائه می شود و به ترتیب تحقیق و توسعه (RD) و همچنین نوآوری (I) کشورها را مورد ارزیابی قرار می دهد برخی از این شاخصها به شمار می روند. علاوه بر این ، شاخصهای مهم دیگری نیز به منظور ارزیابی ابعاد دیگری از توسعه کشورها تدوین شده است . در کشور ما نیز فعالیت های مختلفی برای تدوین شاخصها و ارزیابی وضعیت علم و فناوری صورت پذیرفته است. در یکی از مهمترین این فعالیت ها که توسط گروه علم سنجی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در حال اجراست ، جمع بندی مجموعه این فعالیت ها در کشور و تدوین شاخصهایی ملی برای سنجش و ارزیابی تولیدات علمی و فناوری ، در دستور کار قرار دارد که در نظر است تا از نتایج آن در راستای ارزیابی سایر تولیدات علمی ایران بهره برداری شود. به این ترتیب ، در محافل سیاستگذاری و تصمیم گیری علمی و پژوهشی ایران نیز هیچگاه این دیدگاه که تعداد مقاله های نمایه شده در پایگاه های موسسه اطلاعات علمی را به عنوان تنها ملاک ارزیابی توسعه کشور به شمار آورد مطرح نبوده است بلکه همواره از آن به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای سنجش تولیدات علمی که خود نیز به عنوان یکی از شاخصهای اساسی توسعه کشورها و نه تمام آن محسوب می شود یاد شده است.

این موضوع درست است که مبنای سنجش باید در سطح جهانی پذیرفته شده و در نتیجه امکان مقایسه وجود داشته باشد اما از آنجا که ISI به عنوان تنها ملاک ارزیابی توسعه کشورها مطرح نیست ، پس علت اهمیت پیدا کردن بیش از حد این پایگاه علم سنجی چیست؛
امروزه ، علاوه بر پایگاه های علم سنجی موسسه اطلاعات علمی (ISI) ، سایر پایگاه های بین المللی نظیر Google Scholar، Scopus و مانند آن نیز با در نظر گرفتن همین ملاحظات طراحی شده و در دسترس قرار گرفته اند.
در عین حال ، در چند دهه اخیر ، پایگاه های اطلاعاتی موسسه اطلاعات علمی (ISI) ، به دلیل برخورداری از ویژگی های متعدد و همچنین به علت دارا بودن بسیاری از مولفه های دیگر ، بیش از سایر پایگاه های علم سنجی مورد توجه متخصصان این حوزه در سراسر جهان قرار داشته است . خدمات آن موسسه ، با توجه به نیازهای مورد نظر متخصصان علم سنجی و به صورتی بسیار سریع و دقیق عرضه می شود و به سهولت امکان دریافت انواع خروجی های آماری را برای کاربران فراهم می سازد.
مجموعه همین ویژگی ها ، پایگاه های اطلاعاتی آن موسسه را در ردیف پراستفاده ترین و معتبرترین پایگاه های علم سنجی دنیا قرار داده است بنابراین ، پایگاه های علم سنجی موسسه اطلاعات علمی ، همواره به عنوان یک ابزار اندازه گیری مورد نظر قرار داشته است البته ابزاری که بر اندازه گیری بخشی از توان علمی کشورها تمرکز دارد که در قالب تولیدات علمی ، در نشریات معتبر بین المللی منتشر می شود. در عین حال ، موسسه اطلاعات علمی ، معیارهای مورد نظر خود را برای شناسایی و انتخاب نشریات معتبر مشخص ساخته است.


آن موسسه ، ضمن تایید اعتبار نشریاتی که نمایه سازی می کند ، به این نکته نیز اشاره دارد که این نشریات ، تنها نشریات معتبر دنیا نیستند بلکه اینها بر اساس معیارها و امکانات موسسه اطلاعات علمی انتخاب شده و مورد سنجش قرار می گیرند.
بر این اساس ، همان ویژگی های مطلوب پایگاه های موسسه اطلاعات علمی موجب شده است تا متخصصان علم سنجی در سراسر جهان ، استفاده از آمارهای آن موسسه را در سطح بین المللی و برای مقایسه تولیدات علمی در اولویت قرار دهند. البته متخصصان علم سنجی ، بر این نکته که این بخش از تولیدات علمی ، تمام توان علمی کشورها را در بر نمی گیرد واقف هستند، اما در عین حال ، این اعتقاد نیز وجود دارد که نشریات مزبور، بخش عمده ای از نشریات معتبر جهان را که اطلاعات آنها با سرعت و دقت زیادی توسط یک موسسه معتبر بین المللی نمایه سازی می شود تشکیل می دهد.

در این میان چرا دانشمندان ، نشریات ، دانشگاه ها و حتی کشورها تلاش می کن