از تخت خورشید تا دریای نور

گنجینه بی مانند خزانه جواهرات ملی ، مجموعه ای از گرانبهاترین جواهرات جهان است که طی قرنهای اخیر جمع آوری شده است.

کد خبر: ۱۳۲۹۷۲

هر قطعه از این جواهرات گویای بخشی از تاریخ پر فراز و نشیب ملت بزرگ ایران و مبین ذوق و خلاقیت های هنری مردم این مرز و بوم است که خاطرات تلخ و شیرین شکستها، پیروزی ها، غرور و خودنمایی ها و فرمانفرمایی ها را تداعی می کند. اهمیت جواهرات موجود در خزانه جواهرات ملی به ارزش اقتصادی آن محدود نمی شود، بلکه نمایانگر ذوق و سلیقه صنعتگران و هنرمندان ایران در دوره های مختلف تاریخ و به عنوان میراث تاریخی ، هنری ، نماینده هنرهای مستظرفه کشور پهناور ماست. این جواهرات و نوادر برای حاکمان در طول تاریخ علاوه بر زینت و زیور و فخرفروشی ، پشتوانه قدرت ذخیره خزانه مملکتی نیز محسوب می شده است.

اطلاعات دقیقی درباره گنجینه جواهرات تا پیش از دوران صفویه در دست نیست و می توان گفت تاریخچه جواهرات ایران از زمان سلاطین صفوی آغاز می شود. تا پیش از صفویه ، اقلامی از جواهرات در خزانه دولتی وجود داشته است و براساس نوشته های سیاحان خارجی (تاورنیه ، شاردن ، برادران شارلی ، وارینگ و...) سلاطین صفوی حدود 2 قرن ( 907 تا 1148 ه ق) شروع به جمع آوری نفایس و گوهرها کرده و حتی کارشناسان دولت صفوی جواهرات را از بازارهای هند، عثمانی و کشورهای اروپایی مانند فرانسه و ایتالیا خریده و به اصفهان پایتخت حکومت می آورند. در پایان سلطنت شاه سلطان حسین و با ورود محمود افغان به ایران خزائن دولت به وسیله مهاجمان افغانی دچار پراکندگی شد و مقداری از آنها که به وسیله محمود افغان به اشرف افغان منتقل شده بود، پس از ورود شاه طهماسب دوم به همراهی نادر به اصفهان ، به چنگ نادر افتاد و از خروج آنها از ایران جلوگیری شد.
بعدها نادر برای پس گرفتن آن قسمت از جواهرات که به هندوستان برده شده بود نامه هایی به دربار هند نوشت ، اما پاسخ نامساعد شنید. پس از لشگرکشی نادر به هند (1158 ه ق) محمدشاه مبالغی نقدینه ، جواهر و اسلحه تسلیم وی کرد. پس از قتل نادر، احمد بیک افغان ابدالی از سرداران سپاه وی ، دست به غارت جواهرات خزانه زد.از آن پس تا زمان قاجاریه ، باقی مانده خزائن تغییرات چندانی نیافت.
در دوران قاجار مجموعه جواهرات جمع آوری و ضبط شد و تعدادی از جواهرات به تاج کیانی ، تخت نادری ، کره جواهر نشان و تخت طاووس (تخت خورشید) نصب شد. 2 گوهر بتدریج به مجموعه اضافه شد. یکی فیروزه که از سنگهای قیمتی ایرانی است و از معادن نیشابور استخراج می شود و دیگری مروارید است که از خلیج فارس صید می شود. براساس قانون مصوب 25 آبان 1316 شمسی قسمت عمده جواهرات به بانک ملی ایران منتقل شد و سپس جزو پشتوانه اسکناس و بعد وثیقه اسناد و بدهی دولت به بانک بابت پشتوانه اسکناس قرار گرفت.
خزانه فعلی جواهرات در سال 1334 ساخته و سال 1339 با تاسیس بانک مرکزی ایران افتتاح و به این بانک سپرده شد و اکنون نیز در این مکان (واقع در خیابان فرودسی شهر تهران ، روبه روی سفارت ترکیه) نگهداری می شود و از سال 1340 برای بازدید در معرض دید عموم قرار گرفته است.
در این موزه 37 گنجینه وجود دارد که در هر گنجینه (به استثنای چندتای آنها) تعداد زیادی از اشیای گرانبها از جمله تخت نادری ، دریای نور ، تاج فتحعلی شاه معروف به تاج کیانی ، کره جواهر نشان و تخت طاووس نگهداری می شود.

کره جواهر نشان

این کره سال 1291 ه ق به دستور ناصرالدین شاه به وسیله گروهی از جواهرسازان ایرانی به سرپرستی ابراهیم مسیحی ، از جواهرات پیاده ای که در خزانه موجود بود، ساخته شد. وزن خالص طلای به کار رفته در آن 34 کیلوگرم و وزن جواهرات آن 3656 گرم است.
تعداد کل جواهراتی که روی کره نصب شده بالغ بر 51366 قطعه است. پیدا کردن کشورهای مختلف در میان برق سنگهای موجود کار مشکلی است زیرا به نظر می آید مهارت سازنده آن در جواهرسازی بیش از نقشه کشی بوده است. دریاها در روی کره به وسیله زمرد و خشکی ها به وسیله یاقوت نشان داده شده است. آسیای جنوب شرقی ، ایران ، انگلستان و فرانسه با الماس ، هندوستان با یاقوت روشن و آفریقای مرکزی و جنوبی با یاقوت کبود مشخص شده است خط استوا و دیگر خطوط جغرافیایی با الماس و یاقوت ریز نشان داده شده است.
قطر کره تقریبا 66 سانتی متر است و روی پایه ای که همه از طلای آراسته به جواهرات است ، قرار دارد.

تاج فتحعلی شاه

تاج فتحعلی شاه معروف به تاج کیانی آراسته به الماس ، زمرد، یاقوت و مروارید است. این تاج در زمان فتحعلی شاه ساخته شد و مورد استفاده سلاطین قاجاریه قرار گرفت . این تاج اولین تاجی است که پس از دوران شاهنشاهی ساسانی به این صورت ساخته شده است.

الماس معروف به دریای نور

شاید این الماس میان جواهرات ملی ایران مقام اول را داشته باشد. این الماس معروف و الماس کوه نور ظاهرا به علت قرابت نام ، پیوسته یک زوج به شمار می آمده اند. در حالی که از نظر تراش و رنگ هیچ وجه مشترکی با هم ندارند. هر 2 گوهر از آن نادرشاه بود؛ اما الماس کوه نور پس از مرگ نادر توسط احمدشاه درانی به افغانستان برده شد. این گوهر بعدها به دست شرکت هند شرقی افتاد و بدان وسیله به دربار انگلستان راه پیدا کرد و به ملکه ویکتوریا هدیه شد. این گوهر هم اکنون در تاج ملکه الیزابت ، مادر ملکه فعلی انگلستان نصب است.
الماس دریای نور، پس از قتل نادرشاه به نوه وی شاهرخ میرزا رسید و سپس به دست امیر اعلم خان خزیمه و بعد به دست لطفعلی خان زند افتاد. پس از شکست وی از آغا محمدخان قاجار، گوهر مزبور به گنجینه جواهرات قاجار منتقل شد. ناصرالدین شاه معتقد بود این گوهر یکی از گوهرهای تاج کورش است و خود وی به آن علاقه وافر داشت و زمانی آن را به کلاه و گاهی به سینه اش نصب می کرد و حتی تولیت دریای نور را منصبی مخصوص قرار داد. وزن دریای نور 182 قیراط است و رنگ آن صورتی است که کمیاب ترین رنگ الماس به حساب می آید. در سال 1344 هنگام بررسی جواهرات ملی به وسیله یکی از دانشمندان کانادایی درباره این گوهر نکته بسیار جالب توجهی کشف شد.

تخت طاووس (تخت خورشید)

به فرمان فتحعلی شاه قاجار، سال 1216 ه ق، تختی عظیم و مجلل به مباشرت نظام الدوله محمدحسین خان صدر اصفهانی فرمانفرمای اصفهان با جواهر و طلای موجود در خزانه ساخته شد و به مناسبت نقش خورشید مرصعی که در صدر تخت تعبیه شده است به نام تخت خورشید معروف شد. تخت خورشید سالها به همین نام معروف بود تا این که فتحعلی شاه با طاووس تاج الدوله ازدواج کرد. از همان زمان به مناسبت نام او تخت به نام طاووس مشهور شد. بعضی از ایرانیان می پنداشتند که تخت مذکور همان تخت طاووس هند است اما تاورنیه پس از تحقیق این ادعا را رد کرد. پس از درگذشت فتحعلی شاه ، سالها بعد ناصرالدین شاه که در ضبط و ربط جواهر و نفایس سلطنتی عنایتی خاص داشت دستور داد تخت یاد شده را تعمیر کنند و تغییرات جزیی در شکل ظاهر آن دادند. از جمله اشعاری که مضمون آنها کیفیت تعمیر تخت به امر ناصرالدین شاه است ، در کتیبه اطراف تخت به خط نستعلیق خوش در مصراع های مجزا از یکدیگر روی زمینه زر، به مینای لاجوردی نگاشته شده است. این مصراع ها فعلا مرتب و دنبال یکدیگر نصب شده است. این تخت تا سال 1360 در تالار کاخ گلستان نگهداری می شد، اما در تاریخ 17 شهریور 1360 به خزانه جواهرات بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران انتقال یافت

تاورنیه سیاحت گر و جواهرشناس معروف فرانسوی در کتاب خود از الماس صورتی رنگی به وزن 242 قیراط سخن می گوید و اشاره می کند در سال 1642 میلادی آن را در شرق دیده است و نقشه و اندازه های آن را در کتاب شرح می دهد و آن را الماس یا لوح بزرگ می نامد. رنگ و شکل این الماس توجه دانشمندان کانادایی را جلب کرد. وی معتقد است الماس دریای نور و نورالعین در اصل یک قطعه الماس بوده و بعد آن را به 2 تکه قسمت کرده اند که تکه بزرگ آن دریای نور نام گرفته و تکه کوچک آن که به وزن 60 قیراط است نورالعین نامیده شده که در حال حاضر در وسط نیم تاج موجود در گنجینه 26 موزه قرار داد.

تخت نادری

این تخت گرچه به نام تخت نادری خوانده می شود، اما هیچ گونه رابطه ای با نادرشاه ندارد و در زمان فتحعلی شاه ساخته شده است. بظاهر قصد فتحعلی شاه از ساختن این تخت ، نشان دادن شکوه و جلال دربار خود به هموطنان و نیز به فرستادگان خارجی بود که شاه را در ییلاقات اطراف تهران ملاقات می کردند. به همین منظور این تخت به صورت قطعات جداگانه و قابل حمل ساخته شده است که در مجموع 12 پارچه است. تعداد جواهرات آن 26733 قطعه است. در 2 مراسم تاجگذاری پهلوی این تخت مورد استفاده قرار گرفت.

سپر آراسته نادرشاه

این سپر از پوست کرگدن ساخته شده و مکلل به گلهای درشت و ریز آراسته به یاقوت ، الماس ، لعل و زمرد است.

شمشیر اهدایی سلطان عثمانی

این شمشیر که غلاف آن چرم برقی مشکی و دسته آن آراسته به الماس است ، سال 1277 ه ق از طرف سلطان عثمانی به ناصرالدین شاه اهدا شد.

عصای تشریفات حاجب الدوله

عصایی است زرین ، مارپیچ ، یک راه مینای سرخ و لاجوردی ، یک راه الماس فلامک. بر سر عصا یک قطعه زمرد درشت قرار دارد که وسط آن یک لعل کوچک در قفسه طلا نشانده شده است. طول عصا 133 سانتی متر است. این عصا در روزهای رسمی به وسیله حاجب الدوله در پیشاپیش شاه حمل می شد.

جبه تاجگذاری

جبه تاجگذاری که از ابریشم دستباف ، زمینه سفید و بوته جقه ای درشت اعلاست. حاشیه آن به پهنای 6 سانتی متر مرواریددوزی شده است. این جبه ، برای مراسم تاجگذاری رضا پهلوی دوخته شد و در مراسم تاجگذاری محمدرضا در سال 1346 نیز مورد استفاده قرار گرفت. وزن مرواریدهای شنل 21.366 مثقال است.

نیم تاج اهدایی دولت انگلستان

نیم تاج اهدایی دولت انگلستان ، این نیم تاج آراسته به برلیان و زمرد در زمان فتحعلی شاه به آغاباجی که در آن زمان همسر فتحعلی شاه بود، هدیه شد. سپس فتحعلی شاه آن را به مبلغ 8 هزار تومان از آغاباجی خرید و به عنوان خلعت به طاووس خانم که علاقه وافری به وی داشت (ضمن اعطای قلب تاج الدوله) اهدا کرد.

دیگر اشیا

همچنین در این موزه اشیای متنوع و متفاوتی که با استفاده از طلا، زمرد، یاقوت ، الماس ، فیروزه ، مروارید و نظایر آنها ساخته شده اند، وجود دارد که هر یک در نوع خود بسیار منحصر به فرد و بسیار زیبا هستند. اشیایی نظیر انواع گل سینه ها، شمشیرها، قلیان ها و گلدان ها.