اینجا بدون آب بهاری نمی ماند

سیلاب ها نقش دوگانه و ضد و نقیض دارند و در صورت استفاده درست از آن و هدایت و کنترل دقیق موجب سرسبزی و توسعه می شوند ، در غیر اینصورت موجب تخریب و انهدام خواهند شد.
مهندس غلام حیدر زورقی ، مدیر آبخیزداری سیستان و بلوچستان در حین بازدید از طرحهای آبخیزداری چابهار با اشاره به ساختار مارنی خاک در این منطقه می گوید: طبیعت مارن به گونه ای است که در مقابل فرسایش آبی از دسترس خارج می شود و ایجاد مشکل می کند و به عنوان گل و لای در پایین دست تجمع پیدا می کند. در واقع بواسطه فرسایش پذیری این نوع خاک ما شاهد شکستهایی در دیواره ها هستیم که خود منجر به بروز شیب های تند و فرسایش خندقی در منطقه می شود.
افزایش حجم رسوبات خطرات زیادی را در منطقه به همراه دارد به طوری که عمده فعالیت های آبخیزداری باید به طور همزمان معطوف به کاهش فرسایش خاک و رسوب دهی ، کنترل هرز آبها و بهره وری بهینه از نزولات ، کاهش اثرات سیل خیزی ، تقویت پوشش گیاهی اندک و بهسازی مسیر زهکش های اصلی بشود.

آبخیزداری در ایران سابقه اقدامات آبخیزداری و حفاظت خاک در دنیا بیش از 70 سال نیست. هر چند اقدامات سنتی حفاظت آب و خاک قبل از این توسط کشاورزان و روستاییان انجام می گرفت که نشانه های متعددی (خوشاب) از آن در استان های کشور به چشم می خورد ، اما اقدامات آبخیزداری به طور رسمی حدود 30 سال قبل در کشورمان آغاز شد. اصولا تلاش برای اجرای طرحهای خاک و آب در استان سیستان و بلوچستان از سوی مردم سابقه دیرینه و تاریخی دارد که وجود چندین هزار خوشاب در نقاط مختلف این استان شاهدی بر این ادعاست. حتی براساس ماده 69 قانون برنامه چهارم توسعه مقرر شده است که 20 درصد مساحت حوزه سدهای کشور و 10 درصد مساحت حوزه های خارج سدها (حوزه های داخلی) تحت پوشش عملیات آبخیزداری قرار گیرد. از این رو لازم بود در این برنامه مساحتی حدود 7 میلیون هکتار از حوزه سدها و 6.5 میلیون هکتار از مساحت حوزه های سیل خیز و بیابانی (خارج از محدوده سدها) از عرصه های آبخیز براساس مطالعات موجود تحت پوشش قرار گیرند و به منظور مقابله با بحران سیل در سطح 1.5 میلیون هکتار عملیات بخش سیلاب به اجرا درآید

بر همین اساس طرحهای ملی در حوزه سدها و آبخیزداری در حوزه های خارج از سد منطقه ، از سال 85 عمدتا با هدف کنترل سیلاب هایی که برای اهالی در بالادست و در حوزه های شهری ایجاد مشکل می کند ، انجام می شود. در عین حال اهداف دیگری چون حفظ و توسعه پوشش گیاهی و حیات وحش در منطقه و نیز تغذیه منابع آب زیر زمینی در کنار اهداف فوق تامین می شود.

گرگرو یا فرسایش خندقی

مهندس زورقی با تاکید بر شرایط فرسایش پذیری در منطقه با توجه به جنس خاک می گوید: این شرایط به ایجاد دره هایی با شیب تند منجر می شود که به آن گالی ، گرگرو یا فرسایش خندقی می گویند.
گرگروها درواقع یک معضل اجتماعی در منطقه محسوب می شوند که کشاورزی و زندگی در منطقه را با مشکل جدی روبه رو ساخته اند. مطالعات کارشناسی در منطقه نشان داد که با تمرکز و هدایت مسیر سیلاب ها در یک مسیر مشخص می توان تا حد زیادی مشکلات ناشی از گرگروها را مرتفع کرد. به این ترتیب از ایجاد فرسایش و رسوبات در پایین دست جلوگیری به عمل می آید که البته این اقدامات تا حد زیادی از مشکلات ناشی از فرسایش خندقی در منطقه کاسته است. در واقع بواسطه اقدامات آبخیزداری ، آب در قسمت سرشاخه گالی متمرکز شده و مقوله فرسایش خاک در آن قسمت مرتفع شده است.

حفاظت از آب و خاک

تمام آنچه که در حوزه فعالیت های آبخیزداری مطرح است ، برای حفاظت از 2 عنصر اساسی خاک و آب صورت می گیرد تا با استفاده موثر از سیلاب ها و کنترل و مهار اثرات تخریبی ناشی از آن بتوان پوشش گیاهی را حفظ کرد. دکتر فرود شریفی ، معاون سازمان جنگلها ، مراتع و آبخیزداری در این خصوص می گوید: با انجام عملیات آبخیزداری میزان آب چشمه ها ، قنوات و چاهها افزایش و شوری آبهای زیرزمینی کاهش می یابد. همچنین عملیات آبخیزداری منجر به افزایش حاصلخیزی و رطوبت خاک در نتیجه افزایش محصول می شود.
وی اقدامات آبخیزداری در بالادست رودخانه ها را مکمل سدهای بزرگی می داند که در پایین دست ساخته می شوند ، چراکه به واسطه عملیات آبخیزداری است که می توان از تجمع گل و لای و در واقع رسوبات در پشت سدها جلوگیری به عمل آورد. نباید از نظر دور داشت که سد سازی همیشه و در همه شرایط آن هم صرفا با توجیه توسعه پایدار ، بهترین گزینه جهت حفظ و حراست از منابع آبی کشور نیست ، کما این که در برخی موارد حتی اندکی دغدغه پاسداری از منابع ارزشمند و غیر قابل احیاء زیست محیطی می تواند توجه بیشتری به عملیات و فعالیت های دیگری چون آبخیزداری را در شرایط مناسب ، به همراه داشته باشد.

پونه شیرازی