خرمهرهسازی، هنری که سابقه چندین ساله دارد، در حال فراموشی است
جادوی رنگ فیروزهای
شاید بگویید، طلسم و چشمنظر، جزو خرافات است و وجود خارجی ندارد، اما همین، اعتقاد یک هنر اصیل ایرانی را ایجاد کرده است، هنر خرمهرهسازی را که قدمت چندین صدساله دارد. خرمهره، مهرههای ریز آبی فیروزهای زیبا و دلربا که جنبه تزئینی هم دارد. خرمهرهای که ثبت جهانی شده و به خاطر هنر شیشه و واردات از کشور چشمبادامیها، چین، در حال فراموشی است.
واژهشناسی: خرمهره یا خرمک، به معنی مهره بزرگ سیاه، آبی و یا سفید کم قیمت را که بر گردن خر یا اسب بندند، میگویند. این مهره رنگی برای دفع چشم نظر یا خیال باطل بر دست یا گردن کودکان هم بسته میشد.
جغرافیا: خرمهره هنر دست قمیهاست. امروز تنها کورههای ساخت خرمهره، در قم وجود دارد.
تاریخچه: رنگ فیروزهای خرمهره در قربانیها و بتهای کوچک قبرستانهای مصری پیدا شده است که به آن لعاب مصری میگویند. قدیمیترین نمونههای آن متعلق به 5000 سال پیش از سومر به دست آمده است. این آثار در قبرستانهای ایرانی از هزاره نخست تا دوره ساسانی دیده میشود و پیکرهها و نظر قربانیهای کندهکاری شدهای هم در زمان هخامنشی و اشکانی وجود داشته است. در آن زمان خرمهره علاوه بر تزئین، برای دفع ارواح به کار میرفت ولی امروزه این خرافات رد شده است. در تاریخ در مورد چگونگی کشف خرمهرهسازی اینگونه ثبت شده است که بیش از 5000 سال پیش، در کورههای ذوب مس، مس را ذوب میکردند. جنس بدنه کوره از سلیس بود و از علف اشنون (کربنات سدیم) به عنوان سوخت استفاده میشد. پس از مدتی یک لایه آبی رنگ بدنه را میپوشاند و این شروعی برای ساخت خرمهره بوده است. درباره اولین محلی که خرمهره سازی در آن آغاز شده در بین باستانشناسان اختلاف نظر است، گروهی ایران و گروهی مصر را آغازگر این هنر میدانند ولی اکثر باستانشناسان معتقدند که با توجه به مدارک موجود، این هنر برای اولین بار در ایران به وجود آمده و بعد توسط یکشاهزاده خانم ایرانی، روش ساخت خرمهره به عنوان هدیه به مصر منتقل شده است.
خرمهرهسازی
در اولین مرحله خمیر خرمهره را مرکب از خاکرس مخصوص، آب، چسب سریش قابل فرمگیری و سلیس خالص را خوب با هم مخلوط میکنند. پس از به دست آمدن ترکیب مناسب، این خمیر را در قالبهای مختلف و به شکلهای متنوعی مانند ماه، خورشید، نعل، بته، ماهی و اشکال هندسی در میآورند. خمیر مهرهها قابلیت شکلپذیری خوبی ندارد و به سختی شکل و طرح میپذیرد. در مرحله بعدی، خرمهرهها را با متهدستی سوراخ میکنند تا قابل آویختن باشد. بعد مهرهها را در حرارت 40 تا 45 درجه سانتیگراد قرار میدهند تا خشک شوند.
لعابگیری یکی از مهمترین مراحل ساخت خرمهره است که به دو روش انجام میشود. دو روش لعابگیری وجود دارد. روش اول شامل قرار دادن آنها در دوغاب لعاب که ترکیبی از کربنات سدیم (تا 15 سال پیش علف اشنون، 5/33درصد) و آهک (5/33درصد) و خاکستر (5/5درصد) و اکسید مس (5/5درصد) و پودر سنگ رودخانه (22درصد)(4) قرار میدهند. البته نحوه چیدن این مهرهها در این لعاب قلیایی شرایط ویژهای دارد؛ مهرهها در ردیفهایی منظم و با حفظ فاصله از هم در روی لعاب در ظرفهای سفالین (ساگار) چیده میشود و بعد روی آنها لعابدهی میشود و بعد دوباره سری بعدی با همان نظم قبلی و لازم چیده میشود، تا ظرف کاملاً پر شود و درپوش ظرف را میگذارند. روش دیگر لعابدهی بدین صورت است که مهرههای نمدار بر روی بشقاب تختی که مخلوطی از پودر لعاب و اکسید روی آن پوشیده شده میغلتند تا تمام سطح مهرهها کاملاً لعاب خورده شود.
مهمترین و اصلیترین مرحله ساخت خرمهره، چگونگی پخت نهایی آنهاست که در کوره در اثر واکنشهایی در سطح مهرهها، مهرهها به رنگ آبی خیره کنندهای در میآیند که این رنگ لعاب حتی تا درون سوراخ مهرهها نفوذ میکند. دمای کوره در حدود 800 درجه سانتیگراد است.
خیلی از کشورها، طالب خرمهرههای ایرانی هستند
آبی صادراتی
جهانیان، قم را به عنوان مرکز ساخت خرمهره میشناسند. هرچند که موارد استفاده آنها با ایرانیان فرق دارد، اما آنها از مشتریهای خرمهرههای ایرانیاند.
در بسیاری از کشورهای اروپایی بهخصوص در آلمان این هنر را با نام «قمتکنیک» میشناسند.
هانس وولف مؤلف کتاب «صنایع دستی کهن ایران» در بازدید از ایران از کارگاه بزرگ خرمهرهسازی در قم بازدید کرده است. او در کتابش از کارگاهی میگوید که 12 کارگر دارد و مصرف سالانه مواد قلیایی آنها بیش از 50تن است.
رنگ خرمهره، بیشتر به رنگ آبی است. رنگی که نشانه آرامش است و حالتهای مختلف روحی را میتوان با آن نشان داد. بنابر عقیده بعضی افراد، رنگ آبی میتواند انرژیهای بدِ ناشی از چشم افراد تنگ نظر یا خیالهای باطل او را خنثی کند. البته این عقیده بیشتر متعلق به ایرانیان است و در کشورهای اروپایی رنگ آبی و یا کلا خرمهره را نشانه و آورنده شانس میدانند.
خرمهره ایران به افغانستان، پاکستان، تاجیکستان، آذربایجان، ترکیه، اردن و عراق صادر میشود، کشورهایی که از خرمهره، به عنوان چشمنظر استفاده میکنند.
اروپاییها خرمهره را به عنوان مهره شانس میشناسند و گاهی هم خرمهره را به این نام صدا میکنند.
خرمهره به اشکال و طرحهای متنوعی تولید میشود. از نمادهای مذهبی، نمادهای طبیعی، اشکال حیوانات، اشکال هندسی و انواع گلها، همه و همه قابلیت تولید دارند. استادان اهل فن معتقدند که خرمهره را میتوان به 160 طرح ساخت و تولید کرد. حتی آنها از تولید خرمهره به عنوان بشقابهای تزئینی میگویند. طرحهایی که شاید در ایران طرفدار نداشته باشد، اما خارجیها دوستش دارند.
گفت و گو
