ژاپن زیر شلاق هاگی‌بیس

دهم مهر 98، امواج استوایی در فاصله چندصد کیلومتری شمال جزایر مارشال (واقع در شمال استرالیا) درهم آمیخته شد و جریانی توفانی را شکل داد که در اقیانوس‌ها و به‌ویژه در نواحی استوایی غیرمعمول نیست. مرکز مشترک هشدار توفان نیز بلافاصله با شناسایی این جریان اقیانوسی در خصوص توفان هشدار داد. این جریان در روزهای آتی با حرکت به شمال به مرور بالغ‌تر شد تا این‌که روز شنبه 13 مهر شدت این جریان توفانی قوی‌تر شد. این توفان را هاگی‌بیس نامیدند؛ واژه‌ای فیلیپینی به معنی سریع. با پیشروی بیشتر، هاگی‌بیس در کمتر از 12 ساعت به اَبَرتوفان نوع 5 تبدیل و راهی ژاپن شد. سازمان ملی اقیانوس‌شناسی و جوی ایالات متحده، هاگی‌بیس را قدرتمندترین توفان شناخته شده در دنیا اعلام کرده است. توفان از عصر شنبه 20 مهر از جنوب‌غربی وارد توکیو شد و با سرعت حدود 240 کیلومتر بر ساعت به سمت شرق و شمال‌شرق حرکت کرد. عصر روز گذشته نیز با خروج از سواحل شمالی وارد اقیانوس آرام شمالی شد. وسعت این توفان شدید حدود 1400 کیلومتر برآورد شد. کارشناسان هواشناسی می‌گویند توفان پرسرعت هاگی‌بیس و بارش شدید (تا 76 سانتی‌متر در برخی از مناطق) در 60سال اخیر ژاپن بی‌سابقه بوده است. همزمان با این حادثه زلزله‌ای با بزرگای 7/5 نیز ساعت 18 و 22 دقیقه شنبه بیستم مهر به وقت محلی، بخشی از اقیانوس آرام در نزدیکی توکیو را لرزاند که به گفته برخی کارشناسان ممکن است به دلیل بارش شدید باران در پی این حادثه ایجاد شده باشد.
توفان برای ژاپنی‌ها چقدر آشناست؟
به‌طور معمول ژاپن سالانه نزدیک به 20توفان را پشت سر می‌گذارد، اما معمولا توکیو به ندرت در معرض حوادثی چنین وسیع قرار می‌گیرد. این دومین مرتبه در سال جاری است که جریان‌های توفانی توکیو را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در شهریور امسال نیز توفانی به نام فاکسای (Faxai) منطقه شیبا در شمال شرق توکیو را با آسیب‌های جدی روبه‌رو کرده بود. این توفان نیز سه کشته و بیش از 40زخمی بر جا گذاشت و برق هزاران خانه را قطع کرد. اما قدرتش همچنان به گرد پای هاگی‌بیس هم نمی‌رسید.
آخرین‌باری که ژاپن با توفانی با قدرت نزدیک به هاگی‌بیس روبه‌رو شده بود به سال 1337/1958 بازمی‌گردد که توفانی به نام ایدا (Ida) به وقوع پیوست. شمارکشته‌شدگان توفان ایدا 1200 نفر گزارش شده بود. به گفته کارشناسان استانداردهای بسیار قوی ایمنی ساختمان در ژاپن و سامانه‌های پیش‌بینی بحران‌های طبیعی قوی که در این سال‌ها توسعه یافته‌اند، موجب شد این‌بار شمار کشته‌شدگان به‌شدت کاهش پیدا کند. روز شنبه کمی پیش از وقوع حادثه، پیام هشدار نوشتاری و صوتی بلند به گوشی‌های هوشمند ده‌ها میلیون نفری که در نواحی تحت اثر این توفان قرار داشتند، ارسال شده بود.
نقش تغییر اقلیم
با مرور خبرهای مربوط به توفان هاگی‌بیس این فرضیه مطرح می‌شود که آیا می‌توان وقوع این توفان را به پیامدهای ناشی از تغییر اقلیم در کره زمین مرتبط دانست؟
دکتر غلامرضا براتی، دانشیار اقلیم‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی در پاسخ به این پرسش به جام‌جم می‌گوید: با توجه به این‌که اقلیم، دستگاه بسیار پیچیده با مجموعه‌ای از عوامل زمینی، جوی و آبی است، اظهار نظر قطعی در مورد چگونگی رخ‌دادن اتفاقات طبیعی در آن بسیار دشوار است. موقعیت ژاپن مانند کشورهایی مثل تایوان، چین شرقی در منطقه‌ای واقع شده که در معرض خطرات ناشی از پدیده‌های اندرکنش اقیانوس ـ خشکی است. اما خوش اقبالی این کشورها سمت و سوی غربی بادهایی است که در این مناطق می‌وزد و موجب شده عموما انرژی و رطوبت بسیار عظیم اقیانوس به سمت قاره آمریکا برود. زمان‌هایی هست که سامانه بادهای غربی تضعیف می‌شود و رطوبت اقیانوس حالت برگشتی و جریان یافتن به سمت خشکی آسیا را پیدا می‌کند. این اتفاقات عموما در فصل تابستان رخ می‌دهد و سبب‌ساز بروز توفان‌ها می‌شود.
این پژوهشگر اقلیم‌شناس تصریح می‌کند: اگر گفته می‌شود که مثلا در پنج یا شش دهه اخیر این رخداد بی‌سابقه بوده می‌تواند با احتمال قوی بروز آن را با پیامدهای تغییرات اقلیم و گرمایش جهانی مرتبط دانست. زیرا دو عنصری که در شکل دادن به قدرت و فراوانی رخدادهای جوی کره زمین اثرگذار است، یکی عنصر دماست و دیگری عنصر رطوبت. در این منطقه رطوبت در تمام سال و به ویژه در تابستان به فراوانی وجود دارد. در مورد دما نیز تغییرات شدت و موقعیت سامانه‌های جوی نیمکره شمالی مانند سامانه پرفشار کالیفرنیا در شرق اقیانوس آرام و سامانه‌های کم‌فشار در قسمت شمالی اقیانوس آرام را شاهدیم. تغییرات موقعیت اینها موجب پیدایش تغییرات دما می‌شود و در جریان حالت‌هایی موسوم به الاکلنگی سبب‌ساز رخداد جوی مثل توفان اخیر و حرکت شدید و پرسرعت بادها به سوی خشکی می‌شود. در خشکی‌ها که رطوبت کمتر است، جو در آنها سبک‌تر بوده و حرکت به سوی بالا در جو رخ می‌دهد و آب‌ها محل پرکردن این خلأ و کمبود فشار می‌شوند. در نتیجه بادها با سرعت به سوی خشکی‌ها هجوم می‌آورند تا این خلأ پر شود و در جریان آن با حمل رطوبت موجود در اقیانوس به سوی خشکی بارندگی‌های شدید نیز متعاقبا رخ می‌دهد. به نظر می‌رسد آنچه در ژاپن اتفاق می‌افتد، مجموعه رویدادهایی است که به‌طور طبیعی در آن ناحیه از زمین انتظار داریم رخ بدهد؛ اما وقتی این‌چنین شدید و خارج از کنترل ظاهر می‌شود می‌توانیم آن را با احتمال زیادی پیامد تغییر اقلیم در کره زمین ارزیابی کنیم. دکتر براتی در ادامه اشاره می‌کند: ما انسان‌ها اقلیم را سامانه‌ای کور و کر می‌پنداریم که می‌توانیم هر رفتاری با آن داشته باشیم. این در حالی است که جهان ما زنده و باشعور است. بشر در کره زمین و به عنوان جزئی کوچک از این عالم فقط اجازه دارد با روابطی بسیار متعادل در جهت بهره‌بر‌داری مثبت از منابع آن اقدام کند. اما وقتی به مصرف‌گرایی و ناهنجاری روی می‌آوریم و به‌عنوان موجودی گستاخ و همه کاره در زمین خود را نشان می‌دهیم، در چنین حالتی سامانه‌های کره زمین اعم از خشکی‌ها و جو در یک دورانی شکیبایی از خود نشان می‌دهند و وقتی اعمال ما از حد آستانه تجاوز می‌کند، به‌راحتی غلبه آنهارا می‌بینیم. این که ما مدام ترکیب طبیعی اتمسفر و خشکی‌ها و رودخانه‌ها را در زمین تخریب کنیم، مسلما نمی‌تواند در بلندمدت ادامه پیدا کند.

کنترل تلفات با هشدار وقوع توفان

با وجود تمام پیش‌بینی‌ها و هشدارهای پیش از وقوع، این حادثه همچنان اثرات مخرب گسترده‌ای به دنبال داشت که شاید مشابه آن فقط در سونامی سال 1389/2011 که 20هزار کشته برجای گذاشت، مشاهده شده بود. تا لحظه تنظیم این گزارش شمار کشته‌شدگان این حادثه مخرب 30نفر گزارش شده است. همچنین به گزارش نهادهای امداد و نجات 18 نفر در مناطق مختلف در اطراف توکیو مفقود شده‌اند و هنوز خبری از وضعیت سلامتی آنها در دسترس نیست. شمار مجروحان این حادثه که به مراکز درمانی منتقل شده‌اند نیز تا لحظه تنظیم این متن 175 نفر گزارش شده است. برق حدود 270هزار خانه و جریان آب حدود ده‌هزار خانه دچار قطعی شده است که مشکلات زیادی را برای شهروندان ژاپنی ایجاد کرده است. در حال حاضر 27هزار نیروی نظامی در کنار گروه‌های امداد و نجات و پلیس برای انجام کمک‌رسانی در حالت آماده‌باش قرار دارند. شهرداری توکیو نیز پناهگاهی را برای گردشگران خارجی در نظر گرفته است. گفته می‌شود نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما نیز از شروع بارش‌های شدید چند پیام مشکل فنی به مرکز خود ارسال کرده است که بیشتر آنها به دلیل جریان آب ناشی از باران در این تأسیسات بوده و در دست بررسی قرار دارد. این نیروگاه پیشتر در زمان وقوع سونامی سال 89 نیز با اختلالاتی مواجه شده بود.
به‌دلیل طغیان رودخانه‌ها و همچنین بالاآمدن سطح آب دریا و امواج در برخی از نواحی ساحلی تا یک متر و همچنین افزایش 50 سانتی‌متری سطح آب در خلیج توکیو، مقامات رسمی احتمال وقوع سیل در شهر را هشدار داده بودند. از سوی دیگر هشدارهایی مبنی بر طغیان رودخانه‌ها و شکل‌گیری جریان‌های گل و لای نیز به شهروندان نواحی در معرض خطر ابلاغ شد. به همین علت از 45 میلیون شهروند ساکن شهرهای توکیو، کاناگاوا، سایتاما، گونما، یاماناشی و ناگانو خواسته شد در صورت امکان به پناهگاه‌های امن اعلام شده مراجعه کنند و در صورتی که دسترسی آسانی به این پناهگاه‌ها ندارند به ساختمان‌های امن یا طبقات بالایی خانه‌هایشان بروند تا از خطر سیل در امان باشند. مقامات ژاپنی اعلام کرده‌اند تصمیم دارند آب‌های جاری شده در شهر را از سد شیرویاما (Shiroyama) در 50کیلومتری غرب توکیو خارج کنند تا احتمال وقوع سیل کاهش یابد و هرچه سریع‌تر شرایط زندگی شهروندان به حالت عادی بازگردد.

امکان وقوع توفان در سواحل ایران
از دکتر براتی پرسیدم آیا بروز توفان‌های شدید نظیر هاگیبیس برای سواحل جنوبی ایران نیز می‌تواند رخ دهد؟ وی ضمن تأیید این فرضیه یادآور می‌شود: پیشتر از سمت اقیانوس هند، دریای عرب و خلیج بنگال با پیمودن شبه قاره گرفتار توفان‌ها شده‌ایم. با تشدید آثار تغییر اقلیم حتی بعید نیست در آینده نه‌چندان دور آثار این توفان‌ها را در تهران نیز ببینیم. این اقلیم‌شناس می‌افزاید: عرصه‌های اقیانوس آرام و اقیانوس هند از هر دو لحاظ آبی و جوی با هم مرتبطند. یعنی در حالت عادی رطوبت اقیانوس آرام از روی جزایر هند به اقیانوس هند وارد می‌شود و در قالب یک جریان برگشتی به شبه قاره برمی‌گردد.
اینها نشان می‌دهد هیچ نقطه‌ای از کره زمین از دسترس و دست‌اندازی اقلیم خالی نیست و ما باید رفتارمان را نسبت به آنچه آفریده‌های خداوند می‌دانیم بهبود ببخشیم. باید کره زمین را عرصه‌ای بدانیم که قرار است در آن امتحان بدهیم، اما باید در این برگه امتحانی پاسخ‌های درست بنویسیم. وقتی جنگل‌ها را از بین می‌بریم، درختان را قطع و رودخانه‌ها را نابود می‌کنیم باید منتظر پاسخ باشیم و بدانیم طبیعت مجموعه‌ای باهوش و با قدرت پاسخ‌دهی مناسب است.

اوضاع کنونی ژاپن چقدر بحرانی است؟
به‌دنبال بارش سیل‌آسای باران و توفان شدید هاگی‌بیس، شهر پرهیاهوی توکیو عصر شنبه سکوت کم‌سابقه‌ای را تجربه کرد. شهروندان با دریافت پیام‌های هشدار پیش از وقوع هاگی‌بیس به فروشگاه‌های مواد غذایی و خواربارفروشی هجوم بردند و تقریبا قفسه‌های مواد غذایی این فروشگاه‌ها را پاکسازی کردند. در پی این حادثه مراکز اداری و تجاری نیز همه تعطیل شدند. حتی مسابقات اتومبیلرانی و جام‌جهانی راگبی نیز در روز شنبه برگزار نشد. شهربازی بزرگ دیزنی نیز برای اولین‌بار پس از زلزله و سونامی بزرگ سال 1389 برای پیشگیری از افزایش تلفات تعطیل شد. در این دو روز 800پرواز ورودی و خروجی فرودگاه توکیو و حرکت قطارهای سریع نیز لغو شدند. اگرچه به نظر می‌رسید این روند تعطیلی در مورد مسابقه روز گذشته راگبی میان تیم‌های ژاپن و اسکاتلند نیز ادامه داشته باشد، با رفع احتمال وقوع حادثه، با وجود مشکلات اندک ساختاری مانند آب‌گرفتگی رختکن بازیکنان، پس از یک دقیقه سکوت به احترام آسیب‌دیدگان توفان هاگی‌بیس، بدون مشکل برگزار شد. شینزو آبه، نخست‌وزیر ژاپن در پیامی به هموطنانش اعلام کرد: «من درگذشت همه از دست‌رفتگان این حادثه را عمیقاً تسلیت می‌گویم و با تمامی بازماندگان و آسیب‌دیدگان حادثه توفان شماره 19 (هاگی‌بیس) ابراز همدردی می‌کنم. با وجود اختلالاتی که در جریان برق، آب و حمل‌ونقل شهری به وجود آمده است، در حال تلاش همه‌جانبه برای بازیابی هرچه سریع‌تر از این حادثه هستیم. »

کاظم کوکرم
عسل اخویان
گروه دانش