زمان از دست رفته

سالیان درازی است که زبان انگلیسی و عربی در مدارس کشور به طور رسمی تدریس می شود.

کد خبر: ۱۲۱۱۲۰

دانش آموزان از ابتدای دوره راهنمایی تا پایان پیش دانشگاهی به مدت 7 سال بدون در نظر گرفتن وقتی که صرف انجام تکالیف و مطالعه در منزل می کنند ، حدود 800 ساعت به یادگیری هر یک از این دو درس اختصاص می دهند ، اما نتیجه کار چندان رضایتبخش نیست. کمتر دانش آموزی را می توانید پیدا کنید که صرفا با تکیه بر آموزش های زبان در مدرسه قادر به صحبت کردن ، خواندن یا ترجمه یک متن ساده انگلیسی یا عربی باشد. به نظر می رسد سیستم آموزشی در این زمینه دچار کاستی هایی است که اگر برطرف نشود ، گنجاندن این دروس در برنامه درسی صرفا اتلاف هزینه هاست.

این روزها دیگر اهمیت و لزوم آموزش زبانهای انگلیسی و عربی بر کسی پوشیده نیست. آموزش زبان انگلیسی به عنوان زبان علم برای برقراری ارتباط با دنیای علم و فناوری و عربی برای برقراری ارتباط با جمعیت عظیمی از مسلمانان عرب زبان ضروری است. مدیرکل سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزش و پرورش در این باره می گوید: زبان انگلیسی و عربی اگرچه هر دو زبان خارجی تلقی می شوند ، ولی اهداف تدریس آنها متفاوت است. زبان انگلیسی یک زبان علمی و ابزاری است که دانش آموزان ما برای ارتباط با منابع علمی ، ابزارهای اطلاع رسانی ، سایتهای اینترنتی و تبادل اطلاعات به آن نیاز دارند ؛ ولی زبان عربی به عنوان زبان معارف و متون دینی که جامعه ما نسبت به آن علاقه و اعتقاد دارد آموزش داده می شود تا دانش آموزان بخصوص در رشته های علوم انسانی بتوانند آنچه را که می خوانند و می شنوند ، بفهمند و درک کنند و راحت تر از منابع بهره ببرند.
اما این تنها یک طرف قضیه است. کافی است برای یافتن شغل ، صفحات نیازمندی ها را ورق بزنید یا به اداره ها و شرکتهای مختلف مراجعه کنید. خواهید دید یکی از مهمترین شرایط برای یافتن شغلی مناسب ، آشنایی با زبان انگلیسی است و این دلیل دیگری است که آموزش زبان دوم در مدارس را مساله ای اجتناب ناپذیر می کند.
اما نگاهی به بازده کار در پایان دوره پیش دانشگاهی نشان می دهد این همه انرژی ، سرمایه و وقت در عمل نتیجه چندانی دربر نداشته است. هیچ دانش آموزی به صرف داشتن مدرک پیش دانشگاهی نمی تواند از پس اهداف یاد شده برآید ؛ اما ذوعلم مدیرکل دفتر تالیف کتابهای درسی وزارت آموزش و پرورش عقیده دارد در دوره پیش از دانشگاه که آموزش و پرورش متولی آن است اساس کار صرفا آشنایی نسبی دانش آموزان با این دو زبان است. دانش آموزان پس از تحصیل در دوره آموزشی آموزش و پرورش و در دانشگاه به صورت تخصصی و عمیق با موضوعات مختلف درسی از جمله زبانهای خارجی آشنا می شوند. در مدارس ما و با برنامه آموزشی چند ساعت در هفته ، با امکانات محدود و با وجود بعضی موانع به نظر می رسد این اهداف تا حدی محقق شده است ؛ اگرچه تا توفیق کافی و قابل قبول فاصله قابل توجهی وجود دارد.

روش های آموزشی فسیل شده

روش آموزش زبان دوم در مدارس ما بسیار قدیمی و بیشتر از نوع گرامر و ترجمه و با شیوه آموزگار و آزمون محوری است. دانش آموز برای موفقیت در امتحان کافی است لغات و معنی آنها را حفظ کند و تعدادی قواعد دستوری را به شکلی طوطی وار در جملات به کار گیرد. برای آموزش موثر زبان دوم لازم است 4 مهارت شنیدن ، صحبت کردن ، خواندن و نوشتن به شکلی طبیعی و به روش زبان مادری به دانش آموز آموخته شود ؛ دقیقا همان گونه که کودک زبان مادری خود را می آموزد. علی ایمانی ، استاد زبان انگلیسی در مصاحبه ای در سایت آموزش نیوز اشکالات تدریس زبان انگلیسی را این گونه بیان می کند: در روش فعلی تدریس ، از اولین روز تدریس حروف الفبا و سپس کلمات را از طریق نوشتن آموزش می دهند.
این روش دیگر کاربردی ندارد. 4 مهارت صحبت کردن ، شنیدن ، خواندن و نوشتن باید به ترتیب به کار برده شوند ؛ یعنی در 2 هفته آغازین تدریس نباید کتابی در کار باشد و معلمان باید با تصاویری که به فلش کارت معروف هستند کار کنند و بعد جملات ساده را آموزش و سپس پرسش و پاسخ انجام دهند. 6 تا 10 درس اول کتاب اول راهنمایی را می توان با استفاده از مکالمه و بدون رجوع به کتاب تدریس کرد ، بدون آن که دانش آموزان متوجه شوند معلم در حال تدریس از کتاب است.
در این حالت دانش آموز می تواند موارد گفته شده را یاد بگیرد و برای او انگیزه ای می شود که به آموزش اشتیاق نشان بدهد. به این ترتیب یک پایه صحیح برای آموزش زبان ایجاد کرده ایم.
از سوی دیگر در سیستم آموزشی فعلی روی قوه شنیداری دانش آموزان کار نمی شود ؛ بنابراین بین قوه شنیداری و گویایی آنها هماهنگی وجود ندارد و دانش آموز پس از شنیدن یک جمله ابتدا آن را برای خود به فارسی ترجمه می کند ، سپس پاسخ را به فارسی می سازد و دوباره آن را به انگلیسی یا عربی ترجمه می کند. حال اگر مهارت های زبان آموزی به ترتیب صحیح آموزش داده شوند ، دانش آموز بلافاصله پس از این که جمله را شنید می تواند آن را بفهمد و پاسخ مناسب را ارائه کند.

استانداردهای آموزش و پرورش برای آموزش زبان دوم

با توجه به تجربه هایی که تاکنون به دست آمده و بحثهایی که در رشته تخصصی آموزش زبان مطرح می شود ، هر زبان استانداردهایی در هدف گذاری ، تعیین محتوا و روشها دارد که متخصصان آنها را تعیین می کنند. در سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزش و پرورش برای زبان عربی و انگلیسی شورای تخصصی مرکب از متخصصان زبان و آموزش زبان ، متخصصان برنامه ریزی درسی و معلمان مجرب که در عرصه عمل تجربه دارند ، متخصصان مبانی تعلیم و تربیت وجود دارد که این شورا استانداردهای آموزش این دو زبان را در مدارس کشور تعیین می کند.

در ارائه این استانداردها ، نیازها و اشکالاتی که در محتوا و سازماندهی مطالب وجود دارد ، نظرات معلمان ، بررسی ها و پژوهش های انجام شده مورد توجه قرار می گیرد و یک برنامه درسی تدوین می شود. برنامه درسی در واقع مجموعه ای است که براساس این پژوهش ها و در یک جمع متخصص تولید می شود و اهداف ، رویکردها ، مواد ، شیوه ها ، راهکارها، صلاحیت معلمان و امکاناتی را که برای آموزش آن درس لازم است تعیین می کند. این راهنمای برنامه درسی سندی است که پس از تصویب به تایید شورای عالی آموزش و پرورش می رسد و براساس آن مواد آموزشی ، کتاب و نوار و... تولید می شود

به همین دلیل است که زبان شناسان تاکید می کنند ابتدا باید شنیدن و حرف زدن با هم آموزش داده شود.
از طرف دیگر ، به کارگیری روشهایی که دانش آموزان را قادر به صحبت کردن ، شنیدن و فهمیدن متون خارجی می کند ، انگیزه و علاقه آنان را برای یادگیری زبان دوم بیشتر خواهد کرد. در حالی که تمرکز بر گرامر و لغت و معنی از این نظر که دانش آموز بازدهی کار خود را نمی بیند و نمی تواند فیلمی را به زبان اصلی ببیند و بفهمد یا کتابی به زبان اصلی بخواند، انگیزه او را برای یادگیری کاهش می دهد.

آموزش زبان 2 ساعت درهفته

توزیع ساعات درسی براساس مطالعات انجام شده در زمینه ظرفیت دانش آموزان در پایه ها و مقاطع مختلف ، نیازهای علمی و مهارتی ، نیازهای نگرشی ، اخلاقی و تربیتی پیشنهاد می شود و شورای عالی آموزش و پرورش تصمیم می گیرد چند ساعت کلاس انگلیسی یا عربی برگزار شود.
برنامه ریزی ساعت درسی در مدارس در حال حاضر به گونه ای است که در هفته یک یا 2 روز به مدت 1.5 ساعت مداوم زبان تدریس می شود. شیوه فعلی تدریس زبان به خودی خود کسل کننده و بدون بازده است و اجبار دانش آموز به تحمل این فضا و بویژه در ساعات بعدازظهر ، بازدهی کار را به نسبت بیشتری کاهش می دهد. این در حالی است که زبان شناسان توصیه می کنند کلاسهای آموزش زبان دوم حداکثر یک ساعت و 4 بار در هفته برگزار شود.
به اعتقاد ذوعلم ، ساعت و زمان تنها یکی از عوامل موثر در آموزش زبان دوم است. بحث مهم این است که ساعاتی که وقت گذاری می شود چه مقدار بازدهی دارد. نکته بسیار مهم ارتقای کیفیت آموزش زبان است. در حال حاضر با توجه به اهداف آموزش و پرورش و نیازهای متنوع دانش آموزان شاید نتوان بیش از این مقدار زمان به آموزش زبان انگلیسی و عربی اختصاص داد ؛ ولی به طور قطع می توان با راهکارهایی بازدهی و کیفیت آموزش را افزایش داد. عوامل مختلفی می تواند کیفیت آموزش زبان را تضمین کند. یکی برنامه و روش تدریس و متن و مواد آموزشی است. در این زمینه در حال حاضر اصلی ترین ابزار و ماده آموزشی ما کتاب است.
در حالی که می توانیم کنار کتاب از فیلمها و سی دی های آموزشی استفاده کنیم. برای آموزش زبان خارجی اگر از لابراتوار زبان برخوردار باشیم ، به طور قطع کیفیت افزایش پیدا می کند. مهارت و توانمندی دبیران و معلمان نیز عامل بسیار مهمی است که باید به آن توجه کرد ؛ ولی به نظر می رسد سرمایه گذاری زیادی در این جهت صورت نمی گیرد.
محیط زبان آموزشی نیز یکی از مسائلی است که بر شیوه آموزش زبان دوم تاثیر می گذارد. توانمندی های زبان فارسی باعث شده است فارسی زبان حاکم بر جامعه علمی ما باشد و به این دلیل در مراکز آموزشی حتی تا سطوح دکتری آموزش به زبان فارسی انجام می شود و احساس نیاز برای زبان انگلیسی به عنوان یک زبان علمی در جامعه وجود ندارد.
مشکل دیگر وجود زبانهای منطقه ای در گوشه و کنار کشور است. در این مناطق زبان گفتگو و زبان محاوره کودکان در خانواده فارسی نیست و این محدودیت دیگری برای آموزش انگلیسی و عربی در کنار زبان فارسی ایجاد می کند.
در حال حاضر در سازمان پژوهش و برنامه ریزی وزارت آموزش و پرورش ، طرحهایی برای افزایش کیفیت آموزش زبان عربی و انگلیسی در حال بررسی است. به این ترتیب که برای زبان عربی بین دروس قرآن ، دینی و عربی از نظر جهتگیری ، محتوا و مضامین ارتباط عمیق تری برقرار شود. در مورد زبان انگلیسی هم بازنگری در برنامه زبان انگلیسی دوره راهنمایی آغاز و برنامه جدیدی تدوین شده و در حال اعتبار بخشی است. به این معنی که درستی این برنامه به وسیله متخصصان و معلمان تایید شود و سپس به منظور اجرای این برنامه مواد آموزشی جدید در دروس زبان انگلیسی دوره راهنمایی گنجانده شود.
این تغییرات در صورتی که روند کار طبق برنامه پیش رود از سال تحصیلی 86-87 در مورد زبان انگلیسی و در سال تحصیلی 87-88 در مورد زبان عربی به اجرای آزمایشی گذاشته خواهد شد.

یک نکته مهم

یکی از مهمترین موانعی که در راه تدریس موفق زبانهای خارجی وجود دارد ، تعداد زیاد دانش آموزان در کلاس است. حضور 30 الی 40 دانش آموز در یک کلاس دبیر را هر چقدر هم که ماهر باشد به موضعی می کشاند که به حداقل ها راضی باشد. در یک فرصت 50 دقیقه ای که استاندارد تعیین شده برای آموزش زبان است دبیر چگونه می تواند برای تمام دانش آموزان وقت بگذارد و همزمان به افزایش مهارت های شنیداری ، گویایی ، نوشتاری و روخوانی آنان توجه کند؛ در این شرایط و با وجود امکانات محدود نمی توان از دبیر انتظار معجزه داشت.