زیر پایتان گنج است!

تهران شهری است که بنا بر اظهارات کارشناسان و مسؤولان مربوط، 500 قنات داشته که اکنون تنها 150 قنات آن فعال بوده و 60 قنات دیگر هم در حال بازسازی است. شاید برای ما و شما سختی و دشواری حفر این 500 قنات چندان قابل درک و فهم نباشد، اگر ندانیم که تقریبا هر 20 الی صد متر میله افقی قنات، نیاز به یک چاه عمودی برای انتقال خاک و البته چک کردن مسیر حفرِ قنات دارد. تولد هر قنات نتیجه سال‌ها تلاش مقنیان زبده و کارگران ساده است که بعضا جان خود را در این مسیر گذاشته‌اند.
مقنیان معمولا با لباس سپید به داخل قنات می‌روند تا اگر خاک ریزش کرد و منجر به مرگِ آنها شد، این لباس سپید کفن آنها شده و مکانِ ریزش، قبر آنها.
همه اینها که گفتیم یعنی قدر و قیمت بی‌مانند قنات‌های این سرزمین و این کلانشهر که شاید هنوز قدر و ارزشش را به درستی ندانسته و نشناخته‌ایم.
همین الان شهرداری تهران برای لایروبی قنات، مشکل دارد، چه برسد به حفر قنات. ضمن این‌که قنات‌ها معمولا از سرریزِ سفره‌های زیر زمینی استفاده می‌کنند و هیچ‌گاه باعث خشک شدن آن نمی‌شوند؛ نکته‌ای که ویژگی قنات است و آن را از چاه متمایز می‌کند، این‌ است که قنات‌ها بدون نیاز به پمپ و انرژی، آب را به سطح زمین می‌رسانند که ویژگی دیگر این سازه‌هاست.
قنات شاهی؛ گران و گوارا
از میان چند صد قنات تهران، اگر بخواهیم به یک مورد هم اشاره کنیم، شاید بد نباشد برویم سراغ قنات شاهی؛ سرور قنات‌های تهران.
قناتِ آبِ شاه، دارای بهترین و گران‌ترین آب‌ها در تهران قدیم بوده است. آب گوارای آن بسیار معروف و مشهور بود تا آن‌جا که آب شاهی یا آب قنات شاه ضرب‌المثل شده بود. آب این قنات روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه وقف باغ مجموعه‌ کاخ گلستان بود.
سرچشمه‌ اصلی آن در محوطه‌ پارک ارم فعلی قرار داشت و مسیری که می‌پیمود بسیار جالب بود، چون پس از عبور از شهرک اکباتان‌، شهرک آپادانا، کوی بیمه‌، شهرک شهید فکوری‌، ترمینال غرب‌، محوطه‌ شمالی میدان آزادی‌، خیابان آزادی و سه‌راهی استاد معین‌، خیابان‌های جیحون‌، کارون‌، قصرالدشت‌، خوش‌، رودکی‌، اسکندری‌، دانشگاه جنگ‌، میدان پاستور، خیابان فلسطین‌، کاخ مرمر، خیابان ولی‌عصر، خیابان جامی و چهارراه عزیزخان، وارد خیابان سرهنگ سخایی می‌شود.
بعد مسیرش را به طرف باغ ملی ادامه می‌دهد و سرانجام در محوطه‌ قورخانه‌ تهران، آب‌نما می‌شده است‌. تاریخ وقف این قنات ربیع‌الاول سال ١٢٧٣ ه‌.ق است و واقف آن نیز ناصرالدین‌شاه قاجار بوده است‌.
آب‌انبار سید اسماعیل
این بنا در محدوده بازار تهران و محله سید‌اسماعیل واقع شده و بنای کنونی آن از آثار دوره قاجاریه است. این بنا توسط بیگلربیگی وقت تهران حاج عیسی، وزیر یا به روایتی میرزاموسی در سال 1262 ه. ق ساخته شد.
آب‌انبار سیداسماعیل و بناهای وابسته به آن هنگام آبادانی بیش از هزار متر مربع مساحت داشت که امروزه به‌جز محوطه مخزن آن بقیه بنا از جمله راه‌پله و پاشیر از بین رفته است. مخزن بسیار بزرگ آب‌انبار از نمونه‌های جالب توجه آب‌انبار‌سازی و در نوع خود منحصر به‌فرد است. مخزن آب‌انبار سید‌اسماعیل در دوره اخیر به قهوه‌خانه و رستوران تبدیل شده است .
آب‌انبار علی‌آباد
این آب‌انبار در روستای علی‌آباد باغ خواص از توابع شهرستان ورامین، در شرق یخچال علی‌آباد قرار دارد. ورودی این آب‌انبار که با مصالح آجر و گل رس شکل گرفته، در سمت شرق قرار دارد و دارای طاق هلالی است. ارتفاع سقف تا کف حدود 70/4 متر است و پس از آن به اتاقی به ابعاد 6×4 متر منتهی می‌شود. یک ردیف پله از این اتاق تا کف آب‌انبار ادامه می‌یابد. آب‌انبار علی‌آباد تا اواخر دوره قاجاریه مورد استفاده بود.
آب‌انبار حصار گلی
در شرق جاده پیشوا به مبارکیه در دو کیلومتری شرق جاده اصلی، روستایی به نام حصارگلی قرار دارد. آب‌انبار حصارگلی در داخل روستایی واقع است و 27 کیلومتر با ورامین فاصله دارد. این اثر تاریخی که تا اواخر دوره قاجاریه مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت، از آجر و ملات گچ شکل گرفته و راه دسترسی به مخزن آب از یک ردیف پلکان آجری امکان‌پذیر است.
آب‌انبار معیر و آب‌انبار سنگلج از دیگر آب‌انبارهای مشهور تهران است که آثاری از آنها باقی مانده است. از دیگر آب‌انبارها می‌توان به آب‌انبار آقا بهرام، آب‌انبار سید‌عبدا... دزفولی، آب‌انبار امامزاده یحیی، آب‌انبار بازارچه نو، آب‌انبار صاحب دیوان، آب‌انبار حاج علی، آب‌انبار رضاقلی‌خان، آب‌انبار حاج‌محمد کریم و... اشاره کرد.

این قنات‌های پرفایده

استفاده نکردن از انرژی و فناوری قنات‌ها برای رساندن آب زیرزمینی به سطح زمین، نیازی به فناوری و انرژی ندارند و این یعنی یک راهکار و سازوکار پایدار .
زندگی قنات بدون فناوری در مواقع بحرانی نظیر جنگ و زلزله و ... ادامه داشته و خدمات خود را به انسان‌ها ارائه می‌کند .

دوستدار محیط زیست
قنات‌ها از سرریز سفره زیرزمینی استفاده کرده و به مانند چاه‌ها که تا بستر سنگی زمین حفر شده و آب را می‌مکند، نیستند. از همین رو قنات‌ها باعث خشک شدن سفره‌های آب زیرزمینی نخواهند شد .
فناوری بومی و هزینه نگهداری پایین
فناوری قنات بسیار پیچیده است، لیکن حضور هزار ساله آن در ایران، آن را بومی کرده و هنوز در بسیاری از مکان‌های ایران، مقنیان زبده و کاردان یافت می‌شوند .
سرمایه میراث فرهنگی
قنات، ابداع ایرانیان و فناوری منحصر به فرد آنان است. هر جای جهان از ایران تا بحرین، از عراق تا اسپانیا، همه و همه سفره‌نشین این اختراع و ابداع هستند. این سرمایه علاوه‌بر عملکرد حیاتی خود که سیراب کردن انسان و خاک است، می‌تواند جاذبه گردشگری کشورمان نیز تلقی شود .

صادق رشیدی فرد

ایران