اگر سدها نبودند...

سدها بهترین وسیله برای مهار سیلاب‌ها هستند
هدایت ا... فهمی، معاون سابق وزارت نیرو درباره اهمیت سدها گفت: در طراحی سدسازی، بخشی از حجم سد که معمولاً یک‌سوم آن است به کنترل سیلاب‌ها تخصیص می‌یابد. بنابراین حتی در فصول بارندگی نیز باید این میزان از حجم سدها خالی نگه داشته شود تا بتواند جلوی سیلاب‌های فصلی را بگیرد.
این کارشناس منابع آب با اشاره به اهمیت ساخت سدها در کشور گفت: مدیریت بهره‌برداری از سد و مخزن بسیار مهم است یعنی این‌که در بهترین شرایط آب پشت سدها تخلیه شود و فرصت برای سد به وجود آید تا سیلاب‌های را در خود ذخیره کند. فهمی اظهار کرد: ساخت سدها تاکنون بر‌اساس حوزه‌های آبریز و جنبه‌های زیست‌محیطی به درستی صورت گرفته است ولی این امر نمی‌تواند مجوزی برای سدسازی‌های آینده باشد چون باید سد به تناسب مکان موردنظر ساخته شود. وی افزود: مثل تمام دنیا سدهای کشور نیز به خوبی توانسته‌اند بهترین نقش را در مهار سیلاب‌های فصلی داشته باشند.

فاجعه نبود سدها
علی گلمرادی، نماینده مردم ماهشهر و امیدیه استان خوزستان در مجلس شورای اسلامی گفت: حجم زیاد آبی که وارد سدها شد، نشان می‌دهد اگر این سدها نبودند چه فاجعه‌ای رخ می‌داد و میزان خسارات جانی و مالی معلوم نبود تا کجا پیش می‌رفت.
وی به استحکام سدها اشاره کرد و افزود: یکی از موارد مهمی که مطرح می‌شود استحکام سد است و اگر این سدها استحکام لازم را نداشتند علاوه بر هدررفت منابع ملی برای ساخت آنها فاجعه بزرگ‌تری رخ می‌داد به این دلیل که شکستن سد باعث ویرانی می‌شود و آب را با سرعت در مسیرهای مختلف راهی می‌کند، از این‌رو باید از سازندگان و مجریان این سدها تشکر ویژه کرد.
گلمرادی خسارت وارد شده به حوزه کشاورزی استان خوزستان را هزار میلیارد تومان برآورد کرد و گفت: اگر هواشناسی ده روز قبل از وقوع سیل هشدار می‌داد آب سدها را خالی می‌کردیم و استان خوزستان تا این حد آسیب نمی‌دید.
به گفته وی، در طول سال‌های گذشته برخی افراد با اظهارنظرهای غیر کارشناسی مبنی بر این‌که ایران در مدار گرم و خشک قرار گرفته و سدها باعث بی‌آبی کشور شده قصد داشتند کار خود را راحت کنند و مسؤولان مربوط هم با گوش کردن به این سخنان دیگر اقدام به لایروبی رودخانه‌ها نکردند که نتیجه این بی‌توجهی، خسارات جانی و مالی بود که اکنون مشاهده می‌کنید.

سدسازی در ایران
با وقوع انقلاب اسلامی ایران، صنعت سدسازی در کشور وارد مرحله جدیدی شده و متولیان صنعت آب کشور ایجاد خودکفایی در این زمینه را هدف بزرگ و متعالی خود قرار داده‌اند. پس از انقلاب اسلامی ایران و با عنایت به اهمیت زیاد کنترل هرچه بیشتر آب‌های سطحی، تلاش‌های گسترده‌ای از سوی وزارت نیرو صورت پذیرفته تا جایی که آمار سدهای احداث شده طی 30 سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، از 19 سد به بیش از 123 سد افزایش یافته است.
در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران با خودکفایی در صنعت سدسازی و دستیابی به فناوری‌های نوین و پیچیده در این امر، به یک شاخص مهم و اساسی برای توسعه‌یافتگی دست پیدا کرده و قابلیت امکان اجرای طرح‌های بزرگ سدسازی و صدور خدمات مهندسی سدسازی را برای سایر کشورها دارا شده است. در حال حاضر تمامی مراحل احداث یک سد شامل مطالعه، طراحی، نظارت، ساخت، مدیریت و بهره‌برداری توسط مهندسان ایرانی انجام می‌شود.
در سال‌های اخیر مهندسان ایرانی در کشورهای آفریقایی و آسیایی سدهای بزرگ و پیچیده‌ای ساخته‌اند.
مقایسه آمار مربوط به ساخت سد به عنوان یکی از صنایع راهبردی، قبل و بعد از انقلاب اسلامی بسیار جالب و قابل توجه است. تا قبل از انقلاب اسلامی ایران، 19 سد در کشور به بهره‌برداری رسیده بود. اما در حال حاضر ایران سومین کشور برتر سدسازی در دنیاست و پس از چین، ایران تنها کشوری است که بیشترین تعداد سد را در مدت 30سال ساخته یا در دست ساخت دارد. همچنین علاوه بر توان اجرایی، کشور ما به لحاظ ظرفیت‌های فنی تولید علم و ارائه مقالات علمی در زمینه سدسازی نیز سومین کشور برتر دنیا پس از کشورهای چین و ترکیه محسوب می‌شود.
ماجرای سدسازی در ایران از سال‌های پایانی دهه ۲۰ آغاز شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ظرفیت‌های بسیاری برای توسعه سدسازی به وجود آمد تا جایی که اکنون براساس آمار کمیسیون بین‌المللی سدهای بزرگ ICOLD، ایران در منطقه پس از ترکیه رتبه دوم را در حوزه سدسازی دارد.
تاکنون بیش از 170 سد ملی در سطح ایران به بهره‌برداری رسیده که از این تعداد، ۱۹ طرح به قبل از انقلاب اسلامی و بقیه به بعد از انقلاب مربوط می‌شود. در دولت‌های اول و دوم تنها یک سد، در دولت سوم، سه سد و در دولت پنجم نیز دو سد مورد بهره‌برداری قرار گرفت؛ اما در دولت‌های ششم و هفتم هر کدام ۱۳ سد به بهره‌برداری رسید. این در شرایطی است که پس از دولت ششم، با حجم وسیع سدسازی مواجه شدیم، به‌طوری که تنها در دولت هشتم، ۳۵ سد به مدار بهره‌برداری وارد شد.
در ادامه این روند، در دولت بعد یعنی دولت نهم، از اول مهر ۱۳۸۴ تا پایان شهریور‌۱۳۸۸، بالغ بر ۱۸ سد به بهره‌برداری رسید اما قله سدسازی در دولت دهم و با تعداد ۳۹ سد قرار داشت. پس از آن، در دولت یازدهم، بحث سدسازی مورد انتقاد قرار گرفت و همین مساله موجب شد تعداد سدهای بهره‌برداری شده در این دولت با کاهش روبه‌رو شود و دولت یازدهم، ۲۵ سد و دولت دوازدهم نیز تنها سه سد را به بهره‌برداری برساند؛ ضمن آن که هیچ طرح جدیدی طی شش یا هفت سال اخیر در حوزه سدسازی ایجاد نشده است.
اما درمجموع طی این سال‌ها، بیش از 170 سد به ظرفیت 51 هزار و 765 میلیون مترمکعب به بهره‌برداری رسیده و براساس برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، اکنون ۶۷۲ سد در دست بهره‌برداری، ۱۲۰ سد در دست ساخت و ۱۷۶ سد در دست مطالعه قرار دارد.

نقش بازدارنده سدها
هدایت‌ا... خادمی، نماینده مردم ایذه و باغملک استان خوزستان در مجلس شورای اسلامی با تاکید بر این‌که سدها نقش بازدارنده‌ای برای مهار سیلاب داشتند، تصریح کرد: برخی افراد در سال‌های گذشته معتقد بودند ایران دیگر رنگ آب به خود نمی‌بیند و همین موضوع باعث شد اقدام دولت‌های قبل را در سدسازی به چالش بکشند، اما بارش‌های سیل‌آسای اخیر نشان داد این افراد به دلیل نداشتن تخصص کافی در بخش‌های مختلف اظهارنظرهایی می‌کنند که جنبه علمی ندارد.
این نماینده مجلس تاکید کرد: بارانی که در ایران بارید و منجر به سیل و سیلاب در شهرهای مختلف شد به‌دلیل نبود مدیریت در بخش‌های مختلف بود و اشاعه طرز تفکری که در ایران دیگر باران نمی‌بارد پس رودخانه را جاده کنید باعث شد فاجعه شیراز رخ دهد و پس از آن شاهد خسارات جانی و مالی در استان خوزستان و استان‌های دیگر بودیم. خادمی با بیان این‌که ایران فقط از نبود مدیریت رنج می‌برد، تصریح کرد: بارش‌های اخیری که در ایران بارید به اندازه هشت روز هند است اما آنها هر روز با این مشکل مواجه می‌شوند؟ آنها برای این روزهای خود برنامه‌ریزی کردند و مسؤولانی نداشتند که مدام دم از گرم و خشکی برای از زیر کار فرار کردن بزنند. به گفته وی، همان مسؤولانی که دم از گرم و خشک بودن ایران می‌زنند آب خوزستان را به کرمان و اصفهان و شهرهای دیگر برای فولاد و پتروشیمی و کشاورزی بردند. اگر فولاد قرار است تولید شود در خوزستان احداث شود، نه شهر گرم و خشکی مثل اصفهان. خادمی افزود: بودجه‌ریزی در ایران بر اساس آمار و احتمالات قبلی تهیه می‌شود در حالی که باید در همه بخش‌ها یک بازنگری صورت گیرد. سال‌هاست بودجه‌ای برای سدسازی در کشور تخصیص نیافته و من هم نمی‌خواهم در این زمینه نظر بدهم اما حداقل از اشتباهات گذشته درس بگیریم نه این‌که تا سیل تمام شود ما هم همه چیز را فراموش کنیم، مثل وقتی که حادثه تمام می‌شود پس از مدتی انگار هیچ اتفاقی نیفتاده است.

خودکفایی ایران در حوزه سدسازی
می‌توان با بررسی عملکرد ایران در حوزه ساخت سد به این موضوع اشاره کرد که در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی، سدسازی در ایران، توسط کشورهای مختلف به‌عنوان متولی و مشاور صورت می‌گرفت اما اکنون شرکت‌های ایرانی متعددی برای ساخت سد آماده بوده و دیگر خبری از شرکت‌های خارجی در ایران در این حوزه نیست، چرا که توانسته‌ایم در این بخش به خودکفایی برسیم.

ترین‌های سدسازی ایران
بزرگ‌ترین مخزن سد ایران، مربوط به سد کرخه است که در قیاس با سدهای بزرگ دنیا بسیار کوچک می‌نماید.
در بسیاری از کشورهای دنیا، خصوصا کشورهای دارای سرانه آب شیرین بیشتر از ایران، سدسازی بیشتر از ایران است.
از جمله سدهای در دست بهره‌برداری ایران می‌توان به سد کارون ۳ با ارتفاع ۲۳۰ متر به‌عنوان بلندترین سد بتونی کشور یاد کرد؛ سد گتوند علیا با ارتفاع ۱۸۲ متر بلندترین سد خاکی و سد جگین با ارتفاع ۸۰ متر بلندترین سد بتون غلتکی در کشور است.
بلندترین طول تاج نیز مربوط به سد چاه‌نیمه ۴ با طول تاج بیش از ۱۵ کیلومتر در مرز بین ایران و افغانستان و بیشترین حجم مخزن نیز مربوط به سد کرخه با حجم مخزن ۵۳۴۷ میلیون مترمکعب است.

آمار ظرفیت سدهای ایران

افزایش 9 برابری احداث سدهای ملی پس از انقلاب

تعداد سدهای ملی بهره‌برداری‌شده در کشور، با افزایش 9 برابری پس از انقلاب، از 19 سد به 172 سد رسیده است. حجم مخازن سدهای ملی بهره‌برداری شده نیز از 13 هزار و 404 میلیارد مترمکعب در اوایل انقلاب با حدود چهار برابر افزایش به 51 هزار و 765 میلیارد مترمکعب رسیده است.
ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های برق‌آبی نیز در این مدت 6.7 برابر رشد داشته است.

تعداد سدهای ساخته‌شده پس از انقلاب