کاشی هفت رنگ تبریز گل داد

آذربایجان شرقی از قدیــــــم‌ و بــــــــه لـــــــحاظ موقعیت جغرافیایی و استراتژیک خود، همواره مورد توجه بزرگان و حاکمان ادوار مختلف بوده و هنرمندان و صنعتگران زیادی را در دل خود پرورانده است. یکی از هنرهای زیبایی که قدمت زیادی در این سرزمین دارد و هنرمندان و استادکاران برجسته زیادی نامشان کنار این هنر نشسته، کاشی هفت رنگ است.
البته به عقیده کارشناسان و به دلایلی نمی‌توان گفت خاستگاه این هنر تبریز است، اما چون این هنر با صنعت سفال و سرامیک ارتباط نزدیکی دارد و تبریز و گوشه‌گوشه آذربایجان شرقی، از قدیم مهد تولید سرامیک و سفال بوده، احتمال می‌رود این هنر بسیار زیبا و چشم نواز در این خطه از سرزمینمان هم تولید می‌شده و برای خود سبقه و حیاتی داشته، به‌ویژه در دوران حکومت صفویان و سال‌های پس از آن. اما در قرون و دهه‌های اخیر، روبه فراموشی و کمرنگی نهاد، تا آنجا که دیگر نامی از آن در این استان باقی نماند. اما از دو سه دهه اخیر و به‌ویژه از سال 93 به بعد، هنر کاشی هفت رنگ در تبریز جان تازه‌ای گرفت که یکی از احیاکنندگان آن برادران بقال اصغری بودند و اکنون باهمت این سه برادر، کارگاه آنها به یکی از پرتقاضاترین کارگاه‌های تولید کاشی هفت رنگ در آذربایجان شرقی تبدیل شده است.
اتفاقی جذب کاشی هفت رنگ شدیم
صمد بقال‌اصغری، برادر بزرگ‌تر گروه در ارتباط با ورودشان به صنعت کاشی هفت رنگ به جام‌جم می‌گوید: تا چهار سال پیش در زمینه کاشی سازی به‌طور عام فعالیت می‌کردیم، اما از سال 93 و با پیشنهاد معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی استان به تولید کاشی‌های هفت رنگ روی آوردیم.
به گفته وی، کاشی هفت رنگ، نوعی کاشیکاری متعلق به معماری دوران اسلامی است که از کنار هم چیدن کاشی‌های لعاب‌دار سفید در شکل و ابعاد مختلف بنابه سفارش مشتری و ویژگی محل اجرای پروژه و اصولا به ابعاد 15×15 و 20×20 سانتی‌متر و رنگ آمیزی با رنگ‌های مختلف به‌دست می‌آید.
اصغری با بیان این‌که کیفیت و ترکیبات خاص لعاب، شاخصه مهم هنر کاشی هفت رنگ خطه تبریز و آذربایجان محسوب می‌شود، می‌افزاید: هفت رنگ متداول و رایج در ساخت این نوع کاشی شامل رنگ‌های سیاه، سفید، لاجوردی، فیروزه‌ای، قرمز، زرد و حنایی است.
مردم خوششان آمد
سه برادر هنرمند تبریزی در ابتدا فقط با یک میز فعالیت خود را شروع کردند، اما کیفیت و زیبایی کاشی‌های هفت رنگشان سبب شد به‌سرعت، مورد استقبال قرار گرفته و تقاضای زیادی برای تولید و عرضه دریافت کنند: «تقاضای زیاد مشتریان و هنردوستان باعث شد ما هم نیروی کارمان را افزایش دهیم، طوری که اکنون با 30 نیروی فعال (ده نیروی مستقیم و 20 نیروی غیرمستقیم) جوابگوی متقاضیان نیستیم و در صورت بهبود شرایط مالی، سعی می‌کنیم کارگاه خود را توسعه دهیم.»
اصغری می‌داند باید سراغ هنر کاشی هفت رنگ را این روزها از اصفهان گرفت، چه این‌که می‌گوید این هنر بیشتر از همه در شهر اصفهان تولید شده و کاربرد دارد، بااین حال کاشی‌های هفت رنگ تولید شده در استان آذربایجان شرقی به‌دلیل شرایط اقلیمی و سردسیر بودن منطقه و نیز هم زمانی پخت آجر در کوره و لعاب‌زنی روی آجر از کیفیت و ماندگاری بیشتری برخوردار است و همین موضوع به افزایش روزافزون تقاضا منجر شده.
هنری برای آرامش مردم شهر
هم‌اکنون از کاشی‌های هفت رنگ تولیدشده برادران اصغری برای ساخت مناره و گنبد مساجد، حسینیه ها، اماکن متبرکه و بناهای تاریخی یا انواع میز، زیرپله، تزئین ویلاهای سنتی، سفره خانه‌ها، منازل و... استفاده می‌شود و هنرمند آذربایجانی در مورد نحوه ساختشان می‌گوید: روش کار به این صورت است که ابتدا طرح یا خط موردنظر توسط طراح چیره دست روی کاغذ سوراخ می‌شود. سپس طرح اولیه با گرده زغال روی کاشی، کپی شده و پس از آن به‌وسیله ترکیبی از لعاب و اکسید‌منگنز و کمی شیره یا قند، طرح برای ایجاد چسبندگی، قلم‌گیری شده و بعد کاشی‌ها رنگ‌آمیزی و لعاب‌گیری و وارد کوره می‌شود و در دمای بین 1100 تا 1150 درجه سانتی‌گراد به‌مدت حدود دو ساعت پخته می‌شود. وی با تاکید بر این‌که انتخاب نوع رنگ‌ها و تناسب بین رنگ‌ها توسط استادکار بسیار مهم است، یادآور می‌شود که در تکنیک کاشی هفت رنگ می‌توان هر طرح یا نقش یا خطی را با بهترین کیفیت و تنوع رنگی اجرا کرد.
این هنرمند معتقد است در این کاشی‌ها می‌توان با ابیات زیبایی از شاعران یا نقوش اصیل و سنتی ایرانی، هنر و زیبایی را القا و آرامش روحی، روانی را در سطح شهر و ساکنان آن ایجاد کرد و همچنین به دلیل ماندگاری چند‌صد ساله در این کاشی‌های سنتی می‌توان با خلق آثار هنرمندانه و متفکرانه به اشاعه فرهنگ و هنر اسلامی و ایرانی کمک کرد.

سعیده دلال‌علیپور

جام‌جم