حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
گفتوگوی جامجم با هنرمندی که هنرچندهزارساله چاقوسازی زنجان را جهانی کرد
این چاقو، لطیف است
اینجا زنجان است؛ شهر چاقوی ایران که به روایت اسناد و آثار تاریخی، مرکز ساخت سلاح جنگی در کشور بوده است؛ هنر-صنعتی که حالا تنها در ساخت چاقوهای دستساز و سنتی متبلور میشود و شهرتی جهانی دارد؛ شهرتی که مدیون هنر دست استادکارانی است که با وجود مهجور بودن این صنعت دستساز در دهههای اخیر، با حمیت و عشقی مثالزدنی، این پیشه را رها نکرده و آن را به نسلهای بعدی رساندهاند؛ به کسانی همچون زکریا علیخانی که این حرفه را از پدر خویش آموخته و پس از آن برای آموختن فنون مربوط به ساخت قلمتراش، به شاگردی استاد توسلی درآمده است. علیخانی به دلیل مهارت در ساخت قلمتراشهایش، نشان امسال یونسکو در صنایع دستی را از آن خود کرده و در حال حاضر، یکی از ماهرترین سازندگان چاقو و قلمتراش در کشور و البته جهان است.
ذکریا حالا 42 ساله و پدر یک پسر هفتساله است؛ متعلق به نسلی که کمتر سودای آموختن فن و هنرهای سنتی را داشته و راهشان را از مسیر دانشگاهها و مراکز آموزش رسمی دنبال کردهاند. او اما برخلاف همنسلانش، پیشه پدر را دنبال کرده و با آموختن هنر چاقوسازی، یکی از معدود کسانی بوده که به زنده ماندن این هنرصنعت تاریخی کمک کرده است. علیخانی خود درخصوص ورودش به این حرفه میگوید: در طول دوران تحصیلم، پس از فراغت از درس و مدرسه، تمام تابستانها را در کنار پدر به یادگیری این حرفه میگذراندم و در نهایت در سال 71 بهصورت تمام وقت مشغول چاقوسازی شدم تا اینکه برای یادگیری زیر و بم ساخت قلمتراش، نزد استاد توسلی رفته و با شاگردی ایشان وارد حرفه قلمتراشسازی شدم و حالا 15 سال است که علاوه بر ساخت چاقو، قلمتراش نیز میسازم. به گفته او، مشتریهای چاقوهای او بیشتر مجموعهداران هستند و قلمتراشهایش توسط خوشنویسان خریداری میشود. این استاد قلمتراشساز یک کارگاه چاقوسازی دارد که به همراه برادرش در آن کار میکنند. آنطور که زکریا میگوید، ساخت یک چاقو یا قلمتراش گاهی به سه روز کار دو نفره احتیاج دارد که بنا بر ظرافت تیغه و طرح دسته میتواند متفاوت باشد. این هنرمند جهانی در ادامه توضیح میدهد: ساخت قلمتراش به مراتب سختتر از ساخت چاقو بوده و از این نظر فنیتر است؛ به همین دلیل معدود افرادی هستند که به این هنر اشتغال داشته و از این طریق کسب درآمد میکنند. علیخانی درباره درآمد حاصل از ساخت چاقو نیز میگوید: برای سالها این هنر کمتر مورد توجه بود و امروز با نگاه صنایعدستی به این دستسازها، وضعیت تا حدودی بهتر شده است. البته کم شدن تعداد نفراتی که به این صنعت اشتغال دارند نیز باعث شده درآمد حاصل از این کار برای هنرمندان این رشته از صنایعدستی تا آنجا که بتوانند با آن امورات زندگیشان را بگذرانند کافی باشد.
آینده مبهم هنر چاقوسازی
زکریا در حالی که وضعیت امروز این هنر اصیل زنجانی را بهتر از چند سال گذشته میداند، از عدم اقبال جوانان نسبت به این رشته گلایهمند است. او با ابراز نگرانی از منسوخ شدن این هنر-صنعت در سالهای آینده، ورود سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به این حوزه را برای بقای این رشته حیاتی عنوان میکند. او در پاسخ به جامجم درخصوص فعالیتهای نهاد متولی صنایع دستی در استان زنجان برای ترویج و احیای این هنر میگوید: تاکنون متوجه فعالیتی دال بر احیای چاقوسازی در استان نشدهام و از من یا دیگر همکارانم برای برگزاری کلاس یا کارگاههای آموزشی دعوت نشده است.
قلمتراشی که جهانی شد
این هنرمند صنایعدستی زنجانیالاصل، علاوه بر دریافت نشان یونسکو در سال جاری، نشان ملی صنایع دستی کشور را هم در سال 96 دریافت کرده است. ذکریا فرآیند دریافت نشان یونسکو را اینگونه توضیح میدهد: از میان 11 اثری که در زنجان نشان ملی صنایعدستی دریافت کرده بودند، یک کار ملیله و دو کار چاقو برای داوری دریافت نشان جهانی ارسال شدند که در نهایت قلمتراش چهار تیغه من به دلیل کیفیت تیغه و نیز زیبایی دسته، موفق به دریافت این نشان شد. با وجود اینکه زنجان یکی از اولین مراکز ساخت چاقو در جهان بوده است، امروزه مواد اولیه ساخت این چاقوها از خارج وارد میشود و آنچه سبب شده این چاقو همچنان دارای اسم و رسم جهانی باشد، هنر و فن استادکاران تولیدکننده این صنایع است؛ استادکارانی که اگر مورد حمایت قرار نگرفته و زمینه انتقال هنرشان به نسلهای بعدی مهیا نشود، میتوانند اخرین نسل چاقوسازان زنجانی کشور باشند.
مناسب برای صادرات
استاد علیخانی در نمایشگاههای داخلی شرکت میکند اما آنطور که خودش اظهار میکند، تاکنون زمینه حضورش در نمایشگاههای خارجی فراهم نشده است. همچنین به گفته او، محصولات دستسازش با وجود اینکه میتوانند در بازارهای جهانی مورد توجه قرار گیرند، تا به امروز به کشورهای دیگر صادر نشدهاند. البته این هنرمند تاکید میکند ممکن است خریداران محصولاتش، خود برای صادرات این چاقوها به خارج از کشور اقدام کنند؛ بهویژه برای فروش به مشتریهایی در کشورهای همسایه عربی. آنگونه که از گفتههای این هنرمند برمیآید او بیش از آنکه نگران فروش و بازاریابی محصولاتش باشد، دلمشغول ساخت چاقوها و قلمتراشهایی است که از کودکی تا به امروز دلداده آنهاست و این متولیان صنایعدستی کشور هستند که باید زمینه فعالیت بیشتر تولیدکنندگان صنایعدستی و حضورشان در بازارهای جهانی را مهیا کنند.
شیما رئیسی
ایران
گفت و گو
