4 پادشـاه در یک اقلیم!

مسجد چهارپادشاه در اصل مدفن چهار نفر از بزرگان گیلان است؛ یک پادشاه و سه نفر از اولیای دین و از آنجا که در گذشته بزرگان و عالمان دین را در گیلان به نام پادشاه می‌خواندند، بنابراین مسجد به نام
چهار پادشاه معروف شد. هرچه بود و هرچه هست، اقبالشان درخشید که نامشان با نام خانه خدا ماندگار شد.
و اما اولین پادشاه، سید خورکیا از بزرگان دینی لاهیجان است که سال 647 در بقعه‌ای در مجاورت مسجد دفن می‌شود.
44 سال پس از سید خورکیا، یکی دیگر از بزرگان دینی به نام سید‌علی کیا سال 791 قمری در بقعه‌ای دیگر در سمت چپ بقعه اول به خاک سپرده می‌شود. پس از آن نوبت به رضا کیا پسر سید‌علی می‌رسد که بعد از ۳۸ سال کنار پدرش دفن می‌شود. چهارمین پادشاه که یک شاه واقعی است، سید‌رضی کیا، حکمران گیلان است که درست همان روز درگذشت رضا کیا، چشم از جهان فرو می‌بندد و در همان حجره دفن می‌شود.

تزئینات ایرانی، معماری شمالی
مسجد صحنی تقریبا کوچک دارد که تمام فضای جنوبی را گرفته و به شکل مربع است. در بخش شمالی، ایوانی بزرگ با شش ستون به ارتفاع ۸۰ سانتی‌متر با کاشیکاری دیده می‌شود که این کاشی‌ها متعلق به دوره قاجاریه است. در حاشیه بالایی ایوان، اشعار ترجیع‌‌بند محتشم کاشانی به شکل گچبری به خط نستعلیق نوشته شده است.
دیوارها نیز دارای کاشیکاری‌های هفت رنگ با نقوش گل و مرغ هستند. در نقوش دیوارها از نمادهای مختص گیلان و نقوش دیواری و در نقوش کاشیکاری‌های ایوان نیز از نقوش گیاهی و جانوری الهام گرفته شده. روی دیوار ایوان اصلی نیز تصویری از یک مراسم مذهبی نقش بسته و مگر می‌شود مسجدی در خطه سرسبز شمال باشد و آثاری از معماری این خطه در آن نباشد؟! همین است که مسجد چهارپادشاه هم مانند دیگر بناهای شمال کشور دارای بامی از سفال است و سردر بقعه‌ها نیز با آجر قرمز ساخته و روی آن گچ کشیده شده است.

صندوق‌های چوبی منبت‌کاری محافظ پادشاهان
بقعه یکی از این بزرگان، مربع شکل و سقف آن صاف و چوبی است و ضریحی چوبی و بزرگ وسط آن نصب شده‌. در بقعه دیگر، دو پادشاه به خاک سپرده شده‌اند و دو صندوق چوبی در وسط این اتاق مستطیلی در امتداد یکدیگر قرار دارد که یک صندوق دارای منبت‌کاری بسیار ظریف و کتیبه‌هایی در وسط و دور تا دور آن به خط کوفی است. در کنار این بقعه اتاقی قرار دارد که به عنوان مسجد استفاده می‌شود.
صندوق‌های چوبی مقابر هر کدام به زیباترین شکل منبت‌کاری و گره چینی و مزین به آیات الهی هستند.
کتیبه‌های پیرامون صندوق‌ها متعلق به قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری است و تاریخ یکی از کتیبه‌ها ۱۰۱۵ هجری را نشان می‌دهد. در اطراف بقعه سید خورکیا نقاشی‌هایی از میدان رزم کربلا و سواران آن حادثه دیده می‌شود.

درهای قدیمی چشمنواز
به غیر از صندوق‌های چوبی، درهای قدیمی و چوبی این بقعه نیز بسیار دیدنی و زیباست. سازندگان درها و خوشنویسان آنها، هنرمندانی مانند علی نجارالتبریزی، عبدالکاتب جکی‌کرمانی، محمدبن داوود کیا و حسن‌بن علی الصالحی الجیلانی بوده‌اند. بر در بقعه، زنجیری با حلقه‌های بزرگ آهنی به شکل مثلث آویخته شده که نشانه حصن است و اگر کسی از آن عبور کند و متحصن شود، در امان می‌ماند.

نقاشی‌های زیبا با مضامین کربلایی
سال 1284 تا 1290 شمسی در مسجد چهار پادشاه دو قرآن قدیمی به‌دست آمد. یکی از این قرآن‌ها به خط کوفی است و دیگری تاریخ 883 هجری قمری دارد و کاتب یا بانی آن، شخصی است به نام خواجه نظام‌الدین بن شمس‌الدین مداحی نوذری. این قرآن توسط یکی از معمرین (پیران) محل نگهداری می‌شود. قرآن مذکور با خط نسخ جلی به درازای 43 و پهنای 5/31 سانتی‌متر با ترجمه فارسی نوشته شده است .مسجد چهارپادشاه دارای نقاشی‌های بی‌نظیر و ارزشمندی است که نمونه آن در دیگر مساجد دیده نشده. این نگارها بیشتر حاوی موضوعات مربوط به واقعه کربلا و شبیه پرده‌های شبیه‌خوانی است. این آثار توسط یکی از نقاشان بنام گیلانی یعنی استاد غلامحسین نقاش، سرآمد نقاشان دوره قاجار در استان تصویرگری شده است. سال 1311 خورشیدی، آثار این نقاش توسط پسرش مشهدی آقاجان بار دیگر مرمت شد.

آل‌کیا چه کسانی بودند؟
سلسله آل‌کیا یا سادات ملاطی، خاندانی زیدی مذهب بودند که همزمان با ابتدای حکومت صفویان در حدود سال 770 قمری در گیلان به قدرت رسیدند و تا زمان تصرف گیلان توسط شاه عباس اول، بر مصدر قدرت باقی ماندند. نسب خاندان آل‌کیا به علی بن حسین‌(ع) می‌رسد و پادشاهان این سلسله به نام کارکیا معروف بودند.

نازیلا ناظمی

ایران