حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
حزب الله قدرت نجات بخش - 4 لبنان از 3 هزار سال پیش تاکنون
لبنان امروزی در واقع سرزمین فنیقی هاست که حدود 3000 سال پیش از میلاد وارد آن شدند.
آنان در سال 2613 پیش از میلاد با مصر روابط اقتصادی و مذهبی برقرار کردند و در حدود سال 2200 پیش از میلاد مورد حمله آموریت ها قرار گرفتند. این سرزمین در سال 538 پیش از میلاد به تصرف ایرانیان درآمد و ضمیمه خاک امپراتوری هخامنشی گردید. در سال 332 پیش از میلاد، مورد حمله اسکندر مقدونی قرار گرفت و پس از وی میان سلوکیان و بطالسه تقسیم شد. در سال 64 پیش از میلاد پومپیوس امپراتور روم آنجا دست یافت و در سده چهارم میلادی به یک کشور مسیحی نشین مبدل شد. مسلمانان بین سالهای 634 و 640 میلادی لبنان را ضمیمه امپراتوری اسلام نمودند و نواحی کوهستانی آن به مرور از اهمیت خاصی برخوردار شد. از سده هفتم میلادی به بعد اعضای فرقه مسیحی مارونی به این سرزمین روی آوردند و در کوهستان های شمال سکونت گزیدند. در همان اوان ، سوریه به دست مسلمانان فتح شد و به دنبال آن لبنان جنوبی نیز در تصرف آنان قرار گرفت.
دروزی ها که فرقه ای منشعب شده و از شیعه اسماعیلی بودند در سده یازدهم میلادی از شمال آفریقا به لبنان آمده و در آنجا ساکن شدند. صلیبیون در پایان سده یازدهم میلادی لبنان را تصرف کردند و مارونی های مسیحی با کلیسای رم روابط دوستانه برقرار کردند. با انقراض صلیبیون ، ممالیک مصر بر لبنان تسلط یافتند. سلطان عثمانی ، سلیم اول در سال 1517، ممالیک را برانداخت و لبنان را ضمیمه امپراتوری عثمانی کرد. مارونی ها از شمال به جنوب و دروزی ها از جنوب به شمال به مرور گسترش یافتند و فخرالدین دوم ، رئیس دروزیه خود را به اروپاییان نزدیک کرد. در سده هیجدهم میلادی خاندان شهابیون بر نواحی کوهستانی لبنان تسلط یافتند. با مرگ بشیرشهاب در سال 1840 جنگ داخلی میان مارونیه که از سوی فرانسوی ها حمایت می شدند و دروزیه که مورد حمایت انگلیسی ها بودند، درگرفت. با قتل عام مارونیه به دست دروزیه ، فرانسوی ها مستقیما به نفع مسیحیان وارد میدان شدند و پس از کنار آمدن با انگلیسی ها عملا در لبنان به دخالت پرداختند و طبق معاهداتی در سال 1861 و 1864 سلطان عثمانی را به پذیرش یک حاکم و اعطای خودمختاری داخلی به لبنان وادار نمودند.
نسب شیعیان در جنوب لبنان که محل اصلی استقرار آنان است ، به قبیله «عامله» باز می گردد. به همین خاطر، ناحیه ای کوهستانی در جنوب لبنان که از صیدا تا صور گسترش یافته ، به «جبل عامل» معروف گردیده است. علمای شیعه جبل عامل معتقدند که طایفه شیعه لبنانی از تمامی جوامع شیعه به جز حجاز، قدیمی تر است. آنان تاسیس جامعه شیعه لبنان و جبل عامل را به ابوذر، صحابی پیامبر (ص) که از نخستین حامیان دعوی خلافت و جانشینی حضرت علی (ع) بعد از پیامبر (ص) نسبت می دهند. مشهور است که ابوذر توسط عثمان ، خلیفه سوم ، از مدینه به دمشق و از آنجا توسط معاویه به روستای «میس الجبل» در لبنان کنونی تبعید شده بود.(1)
واقع امر این است که درباره سرآغاز بسط و انتشار تشیع در جنوب لبنان اطلاع چندانی در دست نیست. از نظر تاریخی نمی شود ثابت کرد که ابوذر غفاری در تشیع جبل عامل موثر بوده است ، اما مسلم است که در قرن سوم هجری (نهم میلادی) مناطقی از عراق ، ایران ، شام ، شمال آفریقا و مصر شاهد جریانی از تشیع بوده است. احتمالا آنگاه که خاندان شیعی «حمدانیان» در حلب فرمانروایی می کرده اند، اکثریت مسلمانان سوریه و لبنان شیعه بوده اند. در دوره های بعدی که حکمرانان بلاد شام سنی مذهب بودند، شیعیان در آماج فشارها و سختی های گوناگون واقع شدند. مرزبندی میان اهل سنت و شیعیان لبنان که تا آن ایام چندان مشخص و استوار نبود، به مرور بسیار شدت و قوت یافت و شیعیان به عنوان یک اقلیت مذهبی در مناطق دورافتاده و امن که از دسترس حکمرانان مرکزی به دور بود سکنی گزیدند. عثمانی ها که در سال 1516 میلادی وارد لبنان شدند، آخرین سلسله های سنی مذهب بودند که بر این کشور حکومت کردند. شیعیان در دوران عثمانی ها مجددا با ظلم و ستم مواجه شدند. جالب این که دشمنی عثمانی ها با شیعیان بیش از دشمنی آنان با مسیحیان بود. در نواحی شیعه نشین ، نوعی دگرگونی محدود اقتصادی اجتماعی طی نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی پدید آمد. اصلاحات ارضی که توسط حاکمیت مرکزی در سال 1858 آغاز شد و به رشد روزافزون گروه کوچکی به نام «اشراف» و یا به قول لبنانی ها «الزعماؤ» کمک کرد. این گروه توانستند مالکیت ارضی وسیعی را به دست آورند. در اواخر قرن نوزدهم ، طبقه زعمای شیعه پدیدار شدند.
بدین صورت که سه یا چهار خاندان در صیدا، صور و نواحی دیگر با به دست آوردن مالکیت بر اراضی ، حاکم این منطقه شدند. در واقع ظهور تیول های آنان ، ناشی از سیاست ارضی عثمانی ها بود.
بدین ترتیب ساختار اجتماعی شیعیان در جنوب لبنان ، چهره متفاوتی گرفت و براساس خاندان های بزرگی که تیولهای اجتماعی و سیاسی به وجود آورده بودند، استوار گشت. در این خصوص خاندان «الاسعد» برجسته ترین خاندان های شیعه در جنوب لبنان به شمار می رفت.
«علی اسعد» بنیانگذار این خاندان ، زمین های وسیعی را در منطقه «مرجعیون» و «بنت الجبیل» از عثمانی ها دریافت کرد. به همین خاطر، شیعیان این مناطق ، به عنوان کارگر نزد این خاندان کار می کردند. خاندان «الزین» در منطقه نبطیه ، خاندان «الخلیل» در منطقه صور خاندان «عسیران» در منطقه صیدا نیز به همین ترتیب زمینهای زیادی از عثمانی ها دریافت کردند.(2)
اگر چه برخی از خاندان های شیعه به زمین های زیادی دست یافتند اما شیعیان همچنان در جنوب و بقاع، حاشیه نشین باقی ماندند و این امر منجر به تشدید عقب ماندگی آنان گردید.
در حالی که دیگر مناطق لبنان در ازای پیشرفت های اقتصادی و ملاحظات روزافزون قدرتهای مختلف اروپایی ، شاهد بروز جریان های فکری جدید و مکتبهای مختلف بودند. بدین ترتیب شیعیان با ضعف اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی وارد قرن بیستم شدند.
پانوشت ها:
1- مسعود اسداللهی ، از مقاومت تا پیروزی ، ص 17 همان کتاب ، ص 21
گفت و گو
