مناسک «اربعین» ضرورت‌ها و الزام‌ها

گستره و عمق این پدیده شگرف را فقط می‌شود در بستر آخرالزمانی فهم کرد. براساس نصوص متعدد، وجود مبارک حضرت امام مهدی ارواحنافداه خود را به فرزندی حضرت امام حسین سلام الله علیه معرفی خواهند فرمود و جهانی‌شدن «اربعین» مقدمه‌ای بر فهم و معرفت جهانی سیدالشهدا علیه‌السلام و حماسه عاشورا برای شناخت منجی عالم عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف است. به‌طور کلی برای فهم و تعمیق عموم مناسک از جمله مناسک «اربعین» سه الزام اساسی وجود دارد:

اول: کشف دال مرکزی هریک از مناسک که محور اساسی همه برنامه‌ها و فعالیت‌ها و نقطه‌ای مهم و حساس است. در مناسک اربعین ‌حسینی مفهوم «زیارت» نقطه کانونی است. زیارت، مفهومی تعالی بخش است که توانسته پاسدار اعتقادات و ارزش‌ها در طول تاریخ تشیع باشد و کشش بهت انگیز آن، جذبه ولایت را شهودی‌تر ساخته است. نصوص مقدس و سیره بزرگان دین درباره زیارت، گویای ابعاد سازنده فردی و اجتماعی این مفهوم است؛ هرچند کمتر برای مخاطبان واکاوی و تبیین شده است. بیان آثار عمیق زیارت خاصه ایجاد انقلاب درونی، تحول‌زایی و امید‌بخشی به حوزه فردی محدود نمی‌شود و شامل «زیارت جمعی» نیز می‌شود. چنانچه محوریت زیارت، در فرآیند فهم و تعمیق مناسک اربعین نادیده گرفته شود این پدیده از هویت خود تهی می‌شود و این حرکت ممتاز دچار انحرافاتی عمیق خواهد شد.

دوم: فرآیند فهم و تعمیق مناسک دینی زمانی بدرستی تکمیل می شود که مناسک، «مردمی» باشد و اجزای آن با جان و اراده توده مردم پیوند خورده باشد و حکومت‌ها و دولت‌ها فقط نقش راهبردی، تشویق‌گر و تسهیل‌کننده داشته باشند. تجربه تلخ مداخله غیر‌کارشناسانه دستگاه‌های فرهنگی و غیرفرهنگی در جشن‌های نیمه شعبان که تا یک دهه پیش کاملا خودجوش، پر رونق و خلاق اداره می شد نمونه‌ای عبرت‌انگیز است. «اربعین» نیز در معرض چنین مخاطره‌ای است. صحیح است که حکومت اسلامی مکلف به «تعظیم شعائر الله» است ولی باید بسترساز فعالیت‌های جودخوش مردمی خاصه جوانان مومن و پرنشاط باشد نه آن‌که آنچنان همه ساحت‌های مناسک را تصدی‌گری کند که هم انگیزه‌های عمومی را کمرنگ سازد و هم حرکت‌های «آتش به اختیار» را تضعیف و سرکوب. باید میدان تحرک و مدیریت را به مردم سپرد آنگاه خواهیم دید که خلاقیت و توانمندی مردمی شاهکارهایی خلق خواهند کرد که برنامه‌ریزی‌های پرطمطراق و هزینه‌کرد منابع کلان از بیت‌المال در مقابل آن به چشم نخواهد آمد.

سوم: آداب و رسوم رایج، در فرآیند فهم و تعمیق مناسک دینی نقش مهمی دارند. میزبانان مخلص و بی پیرایه اربعین در کشور عراق بر اساس سنت چند صد ساله، با آداب و رسومی خاص رفتار می‌کنند که حکایت از عمق عشق و زلال صفای ایشان دارد. شیدایی این دلدادگان در پذیرایی از زائران سیدالشهدا سلام الله علیه زائران را آنچنان مبهوت می‌سازد که توصیف آن در بضاعت قلم و قاب دوربین نمی‌گنجد. در مسیرهای متعدد پیاده‌روی اربعین هر که با هر چه دارد خود را به زائران رسانده است. در مسیر خادمی فرقی میان غنی و فقیر، رئیس عشیره و غیر او، مرد و زن، جوان و پیر، صاحب منصب و شهروند عادی وجود ندارد. از متولی موکبی قدیمی که اجدادش، ودیعت به او سپرده‌اند تا خادمان گمنام مواکب همه آمده‌اند تا در خدمت زائران امام شهیدان رضایت حضرتش را کسب کنند. برای آنان فرقی میان زائر عرب و عجم، آسیایی و اروپایی و آمریکایی و آفریقایی، شیعه و غیر شیعه، مسلمان و غیر مسلمان و هر مرزبندی بی‌اعتباری در کسوت دلدادگی به ولایت قابل تصور نیست؛ چراکه موکب متعلق به ارباب و مامن همه زائران اوست. در این میان برپایی موکب‌های اختصاصی برای ایرانیان یا قومیت‌ها، اقشار و استان‌های مختلف ایران و نپذیرفتن زائران ایرانی بدعتی خطرناک است و زمینه نقار و اختلاف را فراهم می‌آورد. اگر آداب و رسوم ریشه‌دار میزبانان عراقی را پاس نداریم، هزینه کرد چند میلیاردی، حداکثر ما را دلخوش به مستحباتی خواهد کرد که برخی واجبات، ضروریات و مصالح امت اسلامی و جامعه شیعی و اجتماع میلیونی زائران اربعین را بر زمین خواهد نهاد.

به ‌هر روی پدیده «اربعین» هر سال جهانی‌تر خواهد شد و سیاستگذاری جهان‌شمول، عالمانه و هوشمندانه می‌طلبد که وظیفه اجتناب‌ناپذیر و فوری کارگزاران آن است و تردیدی نیست که مدیریت مردمی به‌مانند تجربه‌های موفق گذشته موفقیت‌آمیز و وحدت‌بخش خواهد بود.

دکتر محمدحسین ظریفیان

مدیر کل پژوهش‌های اسلامی رسانه