بحران حق وتو

چون فاصله جنگ جهانی اول تا جنگ جهانی دوم 20 سال بود جهان به این نتیجه رسید حالا که در 20 سال دو جنگ جهانی به‌وجود آمده باید سازمانی به نام سازمان ملل متحد تاسیس شود تا مشکلات را حل کند و در واقع اجازه ندهد که به‌راحتی جنگی به وقوع بپیوندد. البته عده‌ای بعدها آمدند و شعبات سازمان ملل را زیاد کردند و مثلا با تاسیس یونسکو گفتند علت این‌که جنگ‌های مختلف طایفه‌ای و مذهبی به وجود می‌آید عدم شناخت فرهنگ دیگر کشور‌هاست یعنی اگر فرهنگ و تمدن همدیگر را بشناسیم به هم توهین نمی‌کنیم و جنگی هم بین کشورها به وقوع نمی‌پیوندد، لذا با این تفکر یونسکو به وجود آمد.

اما اکنون سازمان ملل ابزار دست پنج کشور پیروز جهان یعنی آمریکا، فرانسه، انگلیس، روسیه و چین شده و طبیعی است که در راستای خدمت به آنها کار را انجام می‌دهد. اما در نهایت باید گفت که این سازمان ملل تا آنجا که توانسته اجازه نداده جنگی به وقوع بپیوندد، اما در راستای منافع این پنج کشور حرکت کرده و برخی می‌گویند سازمان ملل ویژگی اصلی‌اش در بی‌طرفی را از دست داده تا بتواند به صلح جهانی دست پیدا کند، آنها می‌گویند این بی‌طرفی باید ضمانت اجرایی برای سازمان ملل باشد که این ضمانت اجرایی به دست ناتو است.

البته سازمان ملل تاکنون موفق بوده، اما انتظار می‌رود که بعد از سال 1940 تا الان که 2017 است و حدود 77، 78 سال می‌گذرد، به سمت استقلال بیشتر حرکت کند و عدالت را در روابط بین کشورها مدنظر قرار دهد.

قبل از این‌که سازمان ملل را بررسی کنید باید پس‌زمینه و پیش‌زمینه و چگونگی شکل‌گیری آن را بررسی کنید در حال حاضر سازمان ملل توانسته جلوی جنگ را بگیرد، اما باید به سمت استقلال بیشتر حرکت کند. واقعیت این است که کشورهای صاحب قدرت در این بحران‌ها درگیر هستند و سازمان ملل یا شورای امنیت نمی‌تواند در مقابل آمریکا مقاومت کند لذا سازمان ملل می‌تواند کشور‌ها را سرزنش کند، ولی چیزی که اهمیت دارد این است که الان سازمان ملل به سمتی حرکت کرده که وقتی ما با آمریکا دعوایی داریم باید به دادگاه بین‌المللی مراجعه کنیم. ایران در منطقه کشوری است که مستقیم مقابل آمریکایی‌ها ایستاده، ولی ایران کمتر از دادگاه‌های بین‌المللی استفاده می‌کند. دادگاه‌های بین‌المللی، دادگاه لاهه و دادگاه‌های متفاوت دیگری که در جهان برای این‌کار تعبیه شده می‌تواند ابزار خوبی برای مقابله باشد. آمریکایی‌ها این روحیه را دارند که باید در دادگاه از آنها شکایت شود. اما ما چون فکر می‌کنیم که دادگاه‌ها وابسته به سازمان ملل است و سازمان ملل و هسته مرکزی‌اش شورای امنیت است و شورای امنیت دست آمریکاست پس همه سازمان‌ها در آن جهت حرکت می‌کند، اما این‌طور نیست و ما باید از ابزارهای موجود استفاده کنیم.

یکی از کارهای بد آمریکایی‌ها این است که تحریم، علیه کشورهایی مثل ایران، کره شمالی، سوریه و عراق می‌کنند و بعد می‌گویند جهانیان، حتی روسیه، اروپا و چین هم بیایید به آنها بپیوندید. این رفتار یعنی اول مجازات می‌کنند و بعد می‌گوید بیایید جلو تا با هم صحبت کنیم. البته این سیاست در کره شمالی نتوانسته موفق بشود چون کره شمالی از بس تحریم شده آبدیده شده، ولی در ایران تاثیر گذاشت. ایران بعد از سی و چند سال در برجام زمین‌گیر شد و برجام حاصل احساس تاثیرگذاری تحریم‌ها روی ایران بود. البته کره شمالی هرچه بیشتر تحریمش کردند باز یک موشک دیگر امتحان می‌کند به طوری که ترامپ باید عقب‌نشینی کند و به جایی رسیده که کره شمالی دیگر عضو باشگاه هسته‌ای شده است.

از یاد نبریم که اگر ساختار سازمان ملل تغییر کند و کشورهای پیروز اجازه بدهند که قدرت ساختاری سازمان ملل بیشتر شود خیلی خوب است، ولی آنها اجازه نمی‌دهند و می‌گویند ما جنگ را بردیم و اگر ما نبودیم تا حالا جنگ جهانی سوم شروع شده بود. بنابراین ما با دستاوردمان یعنی سازمان ملل نگذاشتیم جنگ به وجود بیاید. اما مطلوب این است که حق وتو در سازمان ملل کمتر شود. اگر نظاماتی به وجود بیاید که استفاده از حق وتو را خیلی محدود کند یا تعداد کشورهایی که صاحب رای در شورای امنیت باشند، بیشتر شود مثلا 15 حق رای بشود خیلی شرایط متفاوت می‌شود البته آنها این اجازه را نمی‌دهند.

دکتر احمد بخشایش / استاد دانشگاه