گـوتـرش در خیال اصلاحات

بعلاوه ترامپ در یکی از اولین اظهارنظرهایش بعد از انتخاب به‌عنوان چهل و پنجمین رئیس‌جمهور آمریکا و در واکنش به تصویب قطعنامه محکومیت شهرک‌سازی رژیم اسرائیل در فلسطین اشغالی توسط شورای امنیت، در روز 27 دسامبر، سازمان ملل را باشگاهی برای دورهمی و خوشگذرانی برخی افراد نامید و این سازمان را تهدید کرده بود که بعد از شروع دوره ریاست جمهوری وی در 20 ژانویه اوضاع متفاوتی برقرار خواهد شد.

در طرف مقابل، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، از اولین روزهای انتخابش به‌عنوان دبیرکل، ایده اصلاح ساختار و کارکرد سازمان ملل را مطرح کرده و خود را به آن متعهد دانسته بود. با توجه به این سابقه، دولت آمریکا اعلام کرده است روز دوشنبه 18 سپتامبر جلسه‌ای را به منظور بررسی اصلاحات در سازمان ملل و حمایت از ایده گوترش برگزار خواهد کرد. دونالد ترامپ، آنتونیو گوترش و نیکی هلی از سخنرانان اصلی این کنفرانس خواهند بود که یک روز قبل از گشایش رسمی هفتاد و دومین اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل برگزار می‌شود.

ایده ایجاد تغییرات در سازمان ملل متحد، ایده جدیدی نیست. بسیاری از کشورها در مقاطع مختلف زمانی، عملکرد این سازمان را ناعادلانه یا غیر کارا دانسته بودند و بر لزوم اصلاحات در سازمان ملل و بویژه ساختار شورای امنیت و حق وتو تاکید نموده‌اند. از جنبش عدم تعهد که به نوعی واکنشی به این ساختار ناعادلانه تلقی می‌شد تا واکنش‌های تند برخی کشورهای عمدتا چپ یا ضدآمریکایی به تصمیمات و عملکرد این سازمان نمونه‌هایی از این انتقادات بوده‌اند. یکی از این نمونه‌ها، استعفای عربستان از عضویت در شورای امنیت به‌عنوان یکی از ده عضو غیردائمی شورای امنیت در سال 2013 بود. در آن زمان مطرح شد که این استعفا در اعتراض به ناتوانی شورای امنیت در اقدام بر علیه دولت سوریه انجام شده است.

با وجود این، جنس انتقادات و اعتراضات آمریکا به سازمان ملل از اساس متفاوت است. مهم‌ترین ملاحظه آمریکایی‌ها در این رابطه معمولا ملاحظات هزینه‌هایی بوده که آمریکا در این سازمان می‌کند. حقیقت این است که سازمان ملل بیش از یک‌پنجم بودجه سالانه و بیش از یک چهارم بودجه ماموریت‌های پرهزینه حفظ صلح سازمان ملل را تامین می‌کند و انتظار دارند که سازمان ملل کلوب اختصاصی و پشتیبان برنامه‌های آنها باشد. آنچه از اهداف نشست 18 سپتامبر اعلام شده حداقل حذف ششصد میلیون دلار از ماموریت‌های حفاظت از صلح سازمان ملل متحد است.

از منظری دیگر جمهوریخواهان معمولا منتقد گرایشات چندجانبه‌گرایانه بوده و به یکجانبه‌گرایی و در مواردی انزوای بین‌المللی گرایش بیشتری دارند. در آخرین مرامنامه حزب جمهوریخواه که توسط دولت ترامپ هم تاکنون دنبال شده است، عقب‌نشینی و خروج از بسیاری معاهدات بین‌المللی در کنار کاهش شدید سهم آمریکا از هزینه‌های سازمان ملل پیشنهاد شده بود. خروج آمریکا از توافق زیست محیطی پاریس در کنار عقب نشینی یا تجدید نظر در بسیاری از معاهدات دیگر در همین راستا تفسیر می‌شوند. این وضعیت نمونه‌های تاریخی داشته است. سال‌های 2003 و 2004 یکی از نمونه‌های این گرایشات دولت آمریکا در قبال سازمان ملل بوده است. در این سال‌ها آمریکا به خاطر عدم حمایت اعضای شورای امنیت از صدور مجوز حمله به عراق و همچنین مخالفت علنی کوفی‌عنان، دبیرکل وقت سازمان ملل از حمله به عراق با این سازمان بشدت درگیر شد. بعد از آن که کوفی عنان حمله آمریکا به عراق را مغایر با منشور ملل متحد و غیرقانونی خواند، نومحافظه‌کاران آمریکایی عذرخواهی دبیرکل سازمان ملل متحد را خواستار شدند و نمایندگان کنگره از جمله جان بولتون خواستار عزل فوری کوفی‌عنان را مطرح کردند. در راستای همین تقابلات بود که در آغاز سال 2005 جان بولتون سفیر و نماینده دائم آمریکا در سازمان ملل متحد شد؛ فردی که به حقوق بین‌الملل اعتقاد نداشت و گفته بود اگر از ساختمان 38 طبقه‌ای سازمان ملل ده طبقه هم کم شود، مشکلی ایجاد نمی‌شود. بولتون حامی ایده خروج آمریکا از سازمان ملل متحد بود و اعتقاد داشت شورای امنیت سازمان ملل فقط باید یک عضو دائمی داشته باشد و آن هم آمریکاست. بطور تاریخی در آمریکا دو گروه از جمهوریخواهان با سازمان ملل مخالفت کرده‌اند. گروه نخست محافظه‌کاران سنتی هستند که سازمان ملل را عاملی برای محدودسازی قدرت ایالات متحده آمریکا در رهبری سیاسی و اقتصادی جهان می‌دانند که هزینه سنگینی را بر مالیات‌دهندگان آمریکایی وارد می‌کند. گروه دوم هم ناسیونالیست‌های راستگرا هستند که استیو بنون یکی از شاخص‌ترین آنها بوده است. در همین راستا نیوت گینگریچ، رئیس وقت مجلس نمایندگان آمریکا در نیمه دهه 1990 با بهره‌گیری از اکثریت جمهوریخواه کنگره از پرداخت حق‌السهم آمریکا به سازمان ملل برای چند سال جلوگیری کرد. این کار تا آستانه از دست دادن حق رای آمریکا در سازمان ملل براساس ماده 19 منشور ادامه یافت.

حقیقت این است که آنچه گوترش از اصلاحات سازمان ملل در نظر دارد با آنچه ترامپ قصد تحمیل آن را به این سازمان دارد، از اساس متفاوت بوده است. با این حال این سابقه پرفراز و نشیب میان جمهوریخواهان آمریکایی و کنگره‌ای که در اختیار محافظه‌کاران است با سازمان ملل باعث شده که گوترش تلاش کند به نوعی مدیریت بحران و حداقل کردن تاثیرات مخرب سیاست جدید آمریکا در قبال سازمان ملل دست زند. با این حال به نظر نمی‌رسد با توجه به پروسه پیچیده اصلاح ساختار در سازمان ملل در کنار مخالفت و عدم همراهی کشورهای مهمی چون روسیه و چین و حتی آلمان و فرانسه با سیاست‌های جدید و یکجانبه‌گرایانه دولت فعلی آمریکا، شاهد تحول مهمی در اجلاس 18 سپتامبر باشیم.

دکتر علیرضا میریوسفی - کارشناس مسائل بین‌المللی