تصویر دفاع مقدس در قاب تلویزیون

رسانه ملی هم به نوبه خود کوشیده سهمی در پاسداشت این روز داشته باشد و هر ساله برنامه‌ها و مجموعه‌های نمایشی را روانه آنتن کند. اما این مجموعه‌ها چقدر توانسته‌اند همه فضای جنگ تحمیلی و افراد درگیر در آن را به نمایش دربیاورند؟ و آیا هنوز می‌توان از دل این اتفاق حماسی، روایت‌های تازه پیدا کرد؟ گزارش زیر به دنبال پاسخ به این پرسش است.

روایت‌های متعدد

مخاطبان تلویزیون مسعود بهبهانی‌نیا را با مجموعه‌های موفقی چون «خاک سرخ» و «کیمیا» می‌شناسند. بهبهانی‌نیا از جمله نویسندگانی است که خود در شهر آبادان به دنیا آمده و در خرمشهر پرورش یافته است؛ بنابراین با حال و هوای دقیق این شهر آشناست و احتمالا از سر گذراندن این تجربیات، در نگارش مجموعه‌هایش به او کمک کرده است. این نویسنده درخصوص نگارش و ساخت چنین مجموعه‌هایی به‌جام‌جم می‌گوید: در طول سال‌های گذشته فعالیت‌هایی انجام گرفته و شاهد ساخت مجموعه‌ها و آثاری بوده‌ایم که با این موضوع مشخص (جنگ تحمیلی و حماسه سوم خرداد) روانه آنتن شده است. با این حال ابعاد ماجرا وسیع است و بویژه در شهرهایی که در زمان جنگ در آنها زندگی جریان داشته است، هنوز جای کار وجود دارد و به تعداد آدم‌های حاضر در آن شرایط می‌توان قصه تعریف کرد و داستان نوشت. از این رو هرگز نمی‌شود گفت که در حد کفایت کار انجام شده است و نوع مواجهه تک‌تک این آدم‌ها با جنگ، امکان روایت و به تصویر کشیدن را دارد.

بهبهانی‌نیا تاکید می‌کند: ما امروزه با نسل جوانی مواجهیم که بیش از 50 درصد مخاطبان اصلی رسانه را تشکیل می‌دهند و هیچ خاطره‌ای هم از جنگ ندارند. قاعدتا افتخارات ملی کشور باید برای نسل جدید به‌تصویر کشیده شود و دفاع مقدس هم یکی از این اتفاقات است.

استفاده از ظرفیت ادبیات

احمد طالبی‌نژاد، نویسنده و منتقد تلویزیون و سینما می‌گوید: تعدادی از مجموعه‌هایی را که به بهانه جنگ و حماسه سوم خرداد ساخته شده‌اند، دیده‌ام. به نظرم یکی از بهترین آثاری که در این زمینه ساخته شد، فیلمی بود با نام «حریم مهرورزی» به کارگردانی ناصر غلامرضایی که بارها از تلویزیون هم پخش شد. این منتقد به ظرفیت‌های ادبیاتی کشور در زمینه نگارش آثاری با مضمون دفاع مقدس هم اشاره می‌کند و معتقد است: یکی از کتاب‌های خوبی که در این زمینه نوشته شده، «دا» با موضوع روایت خاطرات خانم سیده‌زهرا حسینی است. به نظرم ساخته شدن مجموعه‌ای بر اساس این داستان به همه خواهد گفت که چه بر سر مردم خرمشهر آمد.

طالبی‌نژاد توصیه‌ای هم به نویسندگان جوان‌تر برای نگارش هرچه دقیق‌تر آثار جنگی دارد. او می‌گوید: بهترین راه نگارش چنین آثاری، استفاده از تحقیقات میدانی است. اساسا در نگارش فیلمنامه‌های مرتبط با مسائلی از این دست، تحقیق میدانی لازم است و فیلمنامه‌نویس باید خود به مکانی که قصه در آن روایت می‌شود برود و با مردمی که در آنجا ساکن هستند صحبت کند و از خاطراتشان بپرسد. از دل همین خاطرات، وقایع داستانی واقعی استخراج می‌شود.

نمایش تصاویری مستند

مخاطبان سال‌های جنگ تلویزیون، تماشای مجموعه تلویزیونی «گل پامچال» را خوب در خاطر دارند. مجموعه‌ای که روزهای شروع جنگ را روایت می‌کرد و داستان دختری با نام لیلا بود که در اثر حمله دشمن، خانه و اقوامش را از دست می‌دهد. محمدعلی طالبی، کارگردان این مجموعه می‌گوید: یادم هست هنگامی که می‌خواستیم گل پامچال را بسازیم، تازه چند ماه بود که جنگ تمام شده بود. در آن مقطع خرمشهر کاملا نابود و جنگ‌زده شده بود و وقتی برای بازبینی لوکیشن‌ها رفتیم، تماشای این حجم از خرابی‌ها شوکه‌مان کرد. از خرابی‌های همین شهر و نیز آبادان تصاویری تهیه کردیم، بنابراین تمام تصاویر جنگی که در این مجموعه نمایش داده شدند، مستند و واقعی بودند. کارگردان مجموعه گل پامچال البته آرزوهایی هم دارد: سال‌ها از ساخت این مجموعه به‌یادماندنی می‌گذرد.

ای کاش مسئولان صدا و سیما همتی کرده و این مجموعه را هم از حالت قدیمی به دیجیتال تبدیل کنند تا برای مخاطبان امکان تماشای مجددش با کیفیت بهتری فراهم باشد.

از خاک سرخ تا گل‌های گرمسیری

از جمله موفق‌ترین مجموعه‌های نمایشی که در تلویزیون ساخته شد و توانست تصویری دقیق از احوال زندگی مردم درگیر در جنگ تحمیلی را به نمایش دربیاورد، مجموعه «خاک سرخ» بود. مجموعه‌ای به کارگردانی کارگردان نام‌آشنای سینمای جنگ ـ ابراهیم حاتمی‌کیا ـ که براساس طرح اولیه‌ای از مهدی سجاده‌چی با نام «لیلا و جنگ» به نگارش درآمد و بعد به قلم مسعود بهبهانی‌نیا شکل و قوام یافت.

«قفسی برای پرواز» نام مجموعه‌ای تلویزیونی، ساخته سید‌یوسف سیدمهدوی بود که از شبکه یک سیما به نمایش درآمد. داستان این مجموعه، روایت زندگی جوانی با نام احسان (با بازی امین زندگانی) است که دلبسته عارفه، دختر همسایه‌شان (با بازی نفیسه روشن) می‌شود. با آغاز جنگ و محاصره خرمشهر توسط دشمن، احسان برای خبر گرفتن از خانواده و نیز رسیدن به عارفه خودش را به خرمشهر می‌رساند، اما خودش هم گرفتار شده و همراه با عده‌ای دیگر از شهروندان و آشنایان، به اسارت سربازان عراقی درمی‌آید.

«گل‌های گرمسیری» ساخته محمدمهدی عسگرپور از دیگر مجموعه‌های مناسبتی بود که به بهانه نزدیک شدن به سالروز آزادسازی خرمشهر از شبکه یک سیما روی آنتن رفت. گل‌های گرمسیری تیم بازیگران خوبی هم داشت و با دور هم جمع کردن هنرپیشه‌هایی چون اشکان خطیبی، بهنوش طباطبایی، مریم بوبانی، آتیلا پسیانی، روناک یونسی و عمار تفتی توانست مخاطبان را به تماشا بنشاند. داستان این مجموعه روایت زندگی دو جوان دانشجو با نام‌های رسول و ناهید است که با هم قصد ازدواج دارند؛‌ اما ناگهان جنگ آغاز می‌شود.

زهرا غفاری

رادیو و تلویزیون