چه زمانی دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود؟

خون مسلمانان محترم است و در هرحال باید حفظ شود. اگر در جایی هم خون مسلمانی به زمین ریخته و جنایتی ولو غیرعمدی واقع شود، باید فوری جبران شده و دیه آن پرداخت شود؛ حالا اگر در جایی مشخص نباشد که عامل جنایت چه کسی است یا در اثر اهمال ماموران دولتی، جنایتی واقع شود یا اقلیت‌های دینی به صورت خطا، موجب جنایت بر دیگران شوند یا پس از اجرای حکمی، بی‌گناهی محکوم ثابت شود، در همه این موارد، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود تا بازهم خسارتی جبران نشده، باقی نماند.

ارتکاب جنایت خطئی از سوی اقلیت‌های دینی

یکی از موارد پرداخت دیه از بیت‌المال در جایی است که یکی از ایرانیان پیرو اقلیت‌های مذهبی مصرح در قانون اساسی مرتکب جنایت خطئی محض شده و خودش هم توان پرداخت دیه را ندارد؛ در اینجا ابتدا مهلت مناسبی به وی داده می‌شود تا دیه را شخصا پرداخت کند اما اگر نتواند دیه را پرداخت کند، در این صورت، معادل دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود.

اجرای قانون توسط مامور دولتی

ماموران دولت مکلف به اجرای قانون هستند و اگر در هنگام اجرای قانون، عملی را مطابق مقررات انجام دهند اما همان عمل موجب فوت یا صدمه بدنی به کسی شود، دیه فرد باید از بیت‌المال پرداخت شود؛ البته باید توجه کرد، چنانچه مامور دولتی در اجرای قانون مرتکب تقصیر یا زیاده روی یا خروج از مقررات شده باشد، در این صورت خودش مسئول بوده و پرداخت دیه به عهده شخص مامور خواهد بود. اگر محکوم به قصاص عضو یا تعزیر یا حد در اثر اجرای مجازات کشته شود یا صدمه‌ای بیش از مجازات مورد حکم به او وارد شود، چنانچه قتل یا صدمه، عمدی یا مستند به تقصیر باشد، مجری حکم، حسب مورد به قصاص یا دیه محکوم می‌شود. اگر مامور اجرای حکم مرتکب تقصیری نشده باشد، در مورد قصاص و حد، ضمان منتفی است ولی در تعزیرات، دیه از بیت‌المال پرداخت می‌شود. همچنین اگر حکم قصاص، حد یا تعزیر که موجب قتل، یا صدمه بدنی شده است، مجدد در دادگاه صالح رسیدگی شود و عدم صحت حکم اجرا شده، ثابت شود، حکم به پرداخت دیه از بیت‌المال صادر می‌شود؛ در این موارد، اگر قاضی صادرکننده حکم اجرا شده مرتکب عمد یا تقصیر در صدور حکم اشتباهی شده باشد، باید دیه پرداخت شده را به بیت‌المال بازگرداند.

ورود ناآگاهانه به منطقه ممنوعه

شخصی که بدون اطلاع از ممنوعه بودن یک مکان نظامی وارد آن شود و از سوی نگهبانان مورد هدف قرار گیرد و جانش را از دست بدهد، دیه‌اش، به‌واسطه بی‌اطلاعی از ممنوعه بودن آن مکان به عهده بیت‌المال است اما اگر فرد با آگاهی از ممنوعه بودن یک مکان نظامی وارد آن محیط شود و از سوی ماموران و نگهبانان هدف قرار گیرد، در این صورت، خونش گردن خودش است و دیگر کسی عهده‌دار دیه نخواهد بود.

فرار یا مرگ عامل جنایت

مورد دیگری که طی آن پرداخت دیه باید از سوی بیت‌المال صورت بگیرد، در جایی است که عامل وقوع جنایت عمدی یا غیرعمدی شخصی باشد که فرار کرده یا حین فرار، مرده است. بر همین اساس در مواد 474 و 475 قانون مجازات اسلامی آمده است که هرگاه فردی مرتکب جنایت شبه عمد یا خطای محض روی کسی شود و عامل جنایت فرار کند یا بمیرد، اگر مالی داشته باشد که از اموال وی، دیه قربانی پرداخت می‌شود اما اگر مالی نداشته باشد یا اموالش کفاف دیه را ندهد، در این صورت دیه باید از سوی دولت به قربانی پرداخت شود.

شک در ارتکاب جنایت بین دو یا چند نفر

جنایت چه توسط یک نفر انجام شود، چه توسط چند نفر، در هر حال دیه قربانی توسط جانی یا جانیان باید پرداخت شود؛ اما اگر دلایلی مبنی بر وقوع جنایت توسط دو یا چند نفر افراد خاص وجود داشته باشد اما مشخص نباشد که کدامیک مرتکب جنایت شده‌اند؛ در صورتی که مورد از موارد لوث باشد، یعنی علم اجمالی بر وقوع جنایت توسط برخی وجود داشته باشد، باید مراسم قسامه برگزار شود. قسامه به این صورت است که 50 نفر از بستگان ذکور نسبی قربانی سوگند یاد می‌کنند که جنایت توسط فرد خاصی رخ داده است که با سوگند این عده، جنایت ثابت می‌شود و فرد حسب مورد باید قصاص شود یا دیه پرداخت کند، اما اگر این تعداد سوگند نخورند، نوبت به شخص متهم می‌رسد و وی باید 50 نفر از بستگانش را حاضر کند تا سوگند بخورند یا خودش 50 بار سوگند یاد کند که مرتکب جنایت نشده، در این صورت، دیه باید توسط دولت پرداخت شود تا خون مسلمانی هدر نرفته باشد.

در شرایطی که گفته شد، اگر مورد از موارد لوث نباشد، صاحب حق می‌تواند از متهمان مطالبه سوگند کند، اگر همگی سوگند بخورند که مرتکب جنایت نشده‌اند، درخصوص قتل، دیه باید از بیت‌المال پرداخت شود، اما در دیگر جنایت‌های غیرقتل مثل ضرب و جرح، دیه را باید به‌صورت مساوی پرداخت کنند، زیرا به هرحال علم اجمالی مبنی بر این‌که جنایت توسط یکی از اینها انجام شده، وجود دارد.

قتل در اثر ازدحام و شلوغی

مورد دیگری که پرداخت دیه به عهده بیت‌المال است، درخصوص قتل شخصی است که قاتل او شناخته نشود یا این‌که بر اثر ازدحام، جان خود را از دست بدهد؛ در اینجا چون هیچ دلیلی برای انتساب قتل به شخص یا گروه خاصی وجود ندارد و خون مسلمان هم باید حفظ شود، بنابر این بیت‌المال عهده‌دار پرداخت دیه خواهد بود.

شاهرخ صالحی‌کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی