ماجرای 105 نقشه تاریخی خلیج فارس

"کی" در زمره مترجمین سرشناس مطبوعات ایران بود و آثار ترجمه شده از زبان فرانسوی در مجلات به چاپ می‌رسید و به علت سواد و قریحه ادبی چند سالی حتی به مقام ریاست اداره روابط عمومی ارتش رسید.

کی علاوه بر ترجمه آثاری از زبان فرانسوی مانند خاطرات سرهودسن‌لو، ژنرال انگلیسی و محافظ ناپلئون در جزیره سنت هلن، طی دوران اقامت در پاریس به اسناد ایرانی موجود در بایگانی ملی فرانسه دسترسی یافته و نسخه‌ای از آنها را زیراکس کرد و با خود به ایران آورد و آن اسناد را که شامل نامه‌های متبادله بین سفرای ایران در فرانسه در قرن نوزدهم و صدراعظم و وزیر امور خارجه وقت ایران حاج میرزا حسین‌خان مشیرالدوله قزوینی صدراعظم و سپهسالار اعظم بود ، به تدریج در مجله دو ماهنامه بررسی‌های تاریخی به چاپ رساند.

105نقشه

درهمین حال ،طی دوران ماموریت و اقامت در پاریس، محمود کی حدود 105 نقشه تاریخی مربوط به قرون مختلف از قرن شانزدهم تا بیستم را که به نام راستین خلیج فارس در کشورهای اروپایی به چاپ رسیده بود با صرف هزینه‌های کلان از محل حقوق افسری خود خریداری کرد و آرشیو کاملی تشکیل داد. در دوران بازنشستگی، کی که دچار مضیقه مالی شده بود، اواخر خرداد 57 عریضه‌ای به دفتر مخصوص شاه نوشت و پیشنهاد کرد 105 نقشه خلیج فارس را به بهای فقط یک میلیون تومان که می‌توانست او را از بلای اجاره‌نشینی نجات دهد به دولت بفروشد .وی در عریضه خود یادآور شد که دانشگاه پروف ‌آکسفورد که سابقه چند قرنی دارد با دریافت چندین میلیون لیره از دولت امارات عربی متحده نقشه خاورمیانه و منطقه خلیج فارس را با نام فرعی آن به چاپ رسانده و در دنیا منتشر کرده‌اند.

کی در عریضه خود به معینیان، رئیس دفتر شاه همچنین متذکر شد که بعضی از نقشه‌های آن به «بیس دو موزه» معروف است و او که یک میلیون تومان به تدریج صرف خرید آنها کرده وبا بازخریدش توسط دولت،درواقع او چیزی اضافه نمی‌خواهد.

عریضه سرلشکر کی به نظر محمد رضاشاه رسیدو زیر آن پی‌نوشت زد: «دولت مطالعه کند».

کارشکنی وبهانه

دولت این پیشنهاد را به وزارت امور خارجه فرستاد. وزیر وقت خارجه به جمشید آموزگار، نخست‌وزیر پاسخ داد این قیمت گران به نظر می‌رسد و خوب است به 5 میلیون و 250 هزار ریال کاهش یابد.

ضمنا هزار بهانه آورد که نقشه جعلی آکسفورد با سفارش شیخ زاید و با پول او تهیه شده است. سپس وعده داد قرار است یکی از دانشگاه‌های آمریکا 200 هزار نسخه نقشه خلیج فارس با نام واقعی آن به چاپ برساند که وزارت امور خارجه هزینه آن را تقبل کرده است.

چون سرلشکر کی نوشته بود در مقابل اقدامات کشورهای عربی دولت ایران واکنش قابل توجهی نشان نمی‌دهد ،وزیر امور خارجه تا توانست کارشکنی کرد و حتی پیشنهاد تاسیس یک موزه خلیج ‌فارس را رد کرد و گفت اگر این موزه در ایران تشکیل شود که بدون فایده است، زیرا همه مردم ایران می‌دانند نام خلیج فارس است و اگر در خارج تاسیس شود ممکن است اعراب را در اقدام دسته‌جمعی علیه ایران تحریک کند.

سرانجام ،خلعتبری که مردی فاقد ابتکار و شجاعت بود ،کاری کرد که موضوع خرید این نقشه‌های ارزشمندکه طی پنج قرن از سوی وزارتخانه‌های دریاداری کشورهای بزرگی چون پرتغال، اسپانیا، انگلیس،‌ هلند، فرانسه و روسیه تهیه شده بود، منتفی شود و معلوم نشد سرنوشت این نقشه‌ها چه شد.

نجات سایرنقشه ها

درهمین حال ، چاپ 200هزارنسخه از دیگر نقشه های خلیج فارس که به دانشگاهی در آمریکا سپرده شده بود، اتفاقا باتدبیر یکی دیگر از مقامات وقت وزارت امورخارجه نجات یافت وخوشبختانه الان موجود ودردسترس است. پس از انقلاب اسلامی معاون وقت وزیر امور خارجه که اکنون هفته‌ای یکی دو شب در بی.بی.سی ظاهر می‌شود ،به آقای مجید مهران سرکنسول وقت ایران در شیکاگو و قبل از قطع روابط ایران وآمریکا دستور تلکسی داد که این نقشه‌ها را تحویل گرفته و خمیر کند.

آقای مهران در خاطرات خود می‌نویسد از دانشگاه مزبور خواسته حال که تمام پول‌ها را قبل از چاپ گرفته است آنها را به طور رایگان بین دانشگاه‌ها و مراکز علمی آمریکا توزیع کند که گویا آن دانشگاه این کار را کرد و این نقشه‌ها هرگز به ایران نرسید، ولی سبب خیر شد و در مجامع جغرافیایی و علمی آمریکا توزیع شد.

خسرو معتضد - تاریخ نگار