این صداهای گوشخراش!

روزانه انواع صداهای گوشخراش بویژه بوق اتومبیل‌ها در سطح شهر بر اعصاب و روان مردم تاثیر مخرب گذاشته و بخشی از عصبیت شهری را باید به حضور این صداهای ناهنجار نسبت داد. مستند «صدای مزاحم» تلاش کرده این ناهنجاری شنیداری را در شهر تهران به تصویر بکشد و البته این معضل صرفا به تهران ختم نشده و در شهرهای کوچک هم قابل مشاهده است. بسیاری از شهرهای کوچک ممکن است آلودگی هوا نداشته باشد، اما آلودگی صوتی دارد و چنانچه در این مستند می‌بینیم، بخش عمده دلایل آلودگی صوتی به ناهنجارها و نابسامانی‌های فرهنگی برمی‌گردد، همان‌طور که بخشی از معضل ترافیک نیز دلایل انسانی دارد. ترافیک گرچه از عدم توسعه یافتگی شهری و امکانات ترابری نشأت می‌گیرد، اما بی‌تاثیر از فرهنگ رانندگی هم نیست. عدم رانندگی در میان خطوط یکی از دلایل اصلی ترافیک شهری است و این مساله در زدن بوق‌های ممتد یا گسسته تاثیر گذاشته و در نهایت آلودگی هوا با آلودگی صوتی ادغام می‌شود و سلامت روان شهروندان را تهدید می‌کند.

فرزاد خوشدست در مجموعه 11 قسمتی صدای مزاحم صرفا به بوق و صدای ماشین توجه نکرده و هرگونه صدایی را که در جوامع امروزی منجر به آلودگی صوتی می‌شود در مستند خود مورد نقد و بررسی قرار داده است. خوشدست در این مجموعه 11 قسمتی به موضوعاتی همچون چهارشنبه‌سوری، ساختمان‌سازی در شب، موتورسواران که 40 درصد از آلودگی شهری به علت تردد آنها در سطح شهر است، می‌پردازد. این مجموعه شامل 11 قسمت 7 دقیقه‌ای ا‌ست. شاید یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مستند پرداختن به تولید آلودگی صوتی توسط موتور‌سواران در سطح شهر باشد که آمار بالایی از این معضل را به خود اختصاص داده است. مناسبت‌هایی مثل چهارشنبه سوری شاید اوج تولید صداهای دلخراش و مزاحم باشد، اما محدود به یک روز یا در نهایت یک هفته است، اما بوق اتومبیل و موتور‌سیکلت‌ها و صدای گوشخراش ویراژ دادن و گاز دادن آنها به یک معضل همیشگی و روزانه بدل شده که بسیاری از شهروندان در شهرهای کلان از آن شاکی هستند. در تحلیل این صداهای مزاحم ردپای عوامل فرهنگی پررنگ است. مهم‌ترین آنها استفاده غلط و نابجا از بوق است. چنانچه در این مستند می‌بینم بوق در کشور ما دارای کارکردهای عجیب و غریب است. بوق به مثابه سلام و خداحافظی، تشکر، اعتراض و عصبانیت، تاکید و خیلی از کنش‌های دیگر استفاده می‌شود و این کارکرد زیاد در نهایت به گژکارکردهای آزاردهنده‌ای تبدیل شده که هم آلودگی صوتی ایجاد می‌کند و هم آلودگی روانی و عصبی!

مستند صدای مزاحم از دو وجه حائز اهمیت است؛ یکی به دلیل فراگیر بودن سوژه که مخاطبان روزانه در خیابان و حتی در خانه‌های خود با آن مواجه هستند. اکنون در تهران وقتی در خانه هم که نشسته‌ای و حتی با وجود شیشه‌های دوجداره بازهم صداهای مزاحم به گوش می‌رسد. گاهی بلندگوی وانت دوره‌گرد و گاهی صدای هیاهوی بچه‌ها در کوچه. ویژگی دوم این مستند که اهمیت بیشتری هم دارد سویه آموزشی آن است. اطلاعاتی که درباره تاثیرات بد صوتی و صداهای مزاحم بر سلامت جسم و روح به مخاطب داده می‌شود، ناخودآگاه می‌تواند سویه بازدارندگی داشته و مخاطبی را که خود در تولید صداهای مزاحم سهم دارد به خود بیاورد مثلا این‌که از بوق اتومبیل درست و به موقع استفاده کند یا این‌که تلاش کند تا جایی که ممکن است از ایجاد انواع آلودگی‌های صوتی جلوگیری کند. صدای مزاحم اگرچه مستندی درباره سر و صداست، اما بی‌آن‌که خود بخواهد، سکوت و ارزش آن را برجسته می‌کند و این‌که چقدر در جوامع مدرن شهری به سکوت نیاز داریم و این تنها سکوت است که آرامش را به ما هدیه می‌کند. این مستند با نشان دادن یک آسیب و مزاحم به اسم صدا، اهمیت یک مراحم به نام سکوت را برجسته می‌کند، گرچه سکوت خود سرشار از ناگفته‌هاست.

سیدرضا صائمی