جلال مسافر

نویسندگان بزرگ جهان معمولا تلاش کرده‌اند در قالب نوشته‌هایشان به فرهنگ عامه، غذا، آداب و رسوم، رخت و لباس، اسامی و دیگر نمودهای کشور یا مکانی که به آن دلبستگی دارند، اشاره کرده و آنها را ثبت و حتی‌المقدور جهانی کنند. در میان نویسندگان محبوب معاصر در ایران، «مارکز» نمونه خوبی در این‌باره است، اما در میان نویسندگان معاصر وطنی هم از این دست کم نداریم که «جلال آل‌احمد» نمونه کاملی است. جلال به خاطر همیشه مسافر بودنش، چندین کتاب ـ سفرنامه دارد که بعضی از آنها به خاطر نوع نگاه خاصشان به سفر و مقصد، هنوز هم تر و تازه‌اند. جلال ابتدا سراغ «اورازان» رفته؛ ییلاقی در منطقه طالقان ـ در حدفاصل تهران ـ قزوین ـ که زادگاه خودش و همچنین آیت‌الله محمود طالقانی برگزارکننده اولین نماز جمعه پس از انقلاب - است. او تلاش می‌کند مختصات و حتی‌المقدور گویش و آداب و رسوم «اورازان» را ثبت و ضبط کند. اثر بعدی‌اش درباره جزیره خارک است که جلال صفت «در یتیم خلیج فارس» را بر آن نهاده است. خارک جزیره‌ای است که اسکله معروف «تی» در آن واقع بوده و بخش عمده‌ای از صادرات نفت ایران از آن انجام می‌شود، اما خود جزیره را فقری آزاردهنده در برگرفته است. جلال در اثر دیگرش به سراغ طایفه‌ای در اطراف قزوین و بوئین‌زهرا می‌رود و کتاب «تات‌نشین‌های بلوک زهرا» را می‌نگارد. در این کتاب نیز با رسم شکل و تهیه عکس تلاش می‌کند روش خاص زندگی مردم آن منطقه و آداب و رسومشان را روایت کند و سرانجام نوبت به «خسی در میقات» می‌رسد که سفرنامه عارفانه ـ انتقادی حج جلال است. اوج قلم سفرنامه‌ای جلال و تیزبینی و صداقتش را باید در این کتاب جست. چراکه در عین وابستگی عمیقش به مفهوم واقعی حج، قلم تیزش را به چهره اداره‌کنندگان حج و رواج الگویی از وادادگی آن می‌کشد. جلال علاوه بر کتاب‌هایش، در مقالات متعددی نیز به رسم و رسوم مردم نقاط مختلف کشور می‌پردازد که یکی از جالب‌ترین آنها درباره «کرمان» است. با این مثال‌ها می‌توان دریافت که جلال یکی از برترین نویسندگانی است که مردم‌شناسی در آثارش موج می‌زند و در عین حال دلبستگی به کشور و انتقاد از برخی جریان‌های غلط اجتماعی، از آثارش، مرجعی تمام‌عیار از برخی ساخته است. شاید همین دلبستگی به سفر بود که سرانجام باعث شد جلال در سفر بمیرد؛ کیلومترها دور از اورازان، در دل جنگل‌های اسالم و در خانه‌ای که خود با دستانش ساخته بود.