شهید عاشورا
میرزا علی آقا ثقه الاسلام ، فرزند حاج میرزا موسی ثقه الاسلام سال 1277 قمری در تبریز دیده به جهان گشود. او تحت نظر پدر به فراگیری علوم دینی پرداخت و سال 1300 قمری برای ادامه تحصیلات به عتبات عالیات عزیمت کرد
با فوت پدر در رمضان 1319 از سوی مظفرالدین شاه لقب و مستمری اش به وی منتقل شد. ثقه الاسلام در تبریز به هواداران مشروطه پیوست و در زمانی که مشروطه خواهان تبریزی به تشویق کنسول انگلیس ، و اعتراض به محمدعلی میرزای ولیعهد در کنسولگری انگلستان تحصن کردند ثقه الاسلام از مخالفان این تحصن بود و امور مربوط به متحصنین را در مسجد حل می کرد.
پس از تشکیل انجمن ایالتی تبریز، با انجمن در ارتباط تنگاتنگ بود و باوجودی که اقتدار انجمن روز به روز در حال افزایش بود ، در بسیاری از موارد ثقه الاسلام با سیاستهای آن همراه نبود و با آنان درگیر می شد ، اما در عین حال از مخالفان برهم خوردن انجمن بود و به اصلاح آن نظر داشت. در دوره حکومت مخبرالسلطنه بر آذربایجان بین حاکم و انجمن نقش میانجی را داشت و زمانی که علی رغم میل انجمن ، عین الدوله به حکومت آذربایجان منصوب شد با وی ملاقات کرد و سعی کرد تا بین انجمن و حاکم جدید باب گفت وگو را باز کند که موفق نشد و عین الدوله تبریز را ترک کرد و اختیار شهر به دست انجمن افتاد. حضور قوای اجنبی روس در نزدیکی تبریز بر هراس ثقه الاسلام می افزود ، زیرا این اختلاف پای قوای روس را به بهانه حفظ جان اتباعشان به تبریز باز می کرد. با خلع محمدعلی شاه باردیگر مخبرالسلطنه به حکومت آذربایجان منصوب شد و او که به دنبال حمایت ثقه الاسلام بود از وی خواست تا با دموکراتها که سیاستی ملایم در پیش داشتند همراه شود اما ثقه الاسلام از همکاری با آنها سرباز زد و درنتیجه آنان نیز رجب سرابی را مامور ترور وی کردند که به نتیجه نرسید. او برای خروج قوای روس از آذربایجان تلاش بسیاری کرد. روسها نیز با وی سر سازگاری نداشتند. در جریان اشغال آذربایجان ، ثقه الاسلام به هر شکل که می توانست انزجار خود را از حضور قوای بیگانه اعلام می کرد. او به همین منظور ، در روزنامه محلی تبریز به مناسبت آغاز سال نو مقاله ای منتشر کرد و در آن با صراحت نوشت: «چون قشون بیگانه در خانه داریم لذا عیدی برای ما نخواهد بود و از مردم خواستار می شود که به دیدوبازدید نروند ، شیرینی نخورند... زیرا که ملت عزادار است.» سال 1329 در جریان اولتیماتوم روسیه به ایران ، سالدات های روس به دنبال بهانه برای خلع سلاح مجاهدان بودند لذا درگیری میان دو طرف آغاز شد. امیر حشمت نیساری که ریاست نظمیه را برعهده داشت از ثقه الاسلام چاره جویی کرد و او دخالت مستقیم قوای اجنبی را تاب نیاورد خطاب به امیرحشمت گفت «علیکن بالدفاع».
در آغاز نیروهای امیرحشمت بر روسها غلبه یافتند و جنگ به سختی در محلات تبریز جاری بود تا آن که کنسول های روس و انگلیس و فرانسه با ضیائالدوله و ثقه الاسلام به مذاکره نشستند و قرار بر این شد که مجاهدان و افراد امیرحشمت خلع سلاح و از شهر خارج شوند تا جنگ پایان یابد اما روسها خدعه کردند و نیروهای تازه نفس خود را به شهر بی دفاع وارد کردند. ثقه الاسلام برای مذاکره با کنسول روس به کنسولگری رفت ، که نتیجه ای نداشت. ثقه الاسلام از همه نیروهای مجاهد خواست تا شهر را ترک کنند و چون از او پرسیدند «پس شما چه می کنید؛ پاسخ داد من کار خود را به خدا می سپارم. افوض امری الی الله.» تا این که در روز تاسوعا، هنگامی که از خانه خود خارج شده بود در میان راه وی را به بهانه آن که در کنسولگری جلسه ای برپا است به آنجا بردند و از او خواستند شهادت دهد که قوای روس در بلوای تبریز سهمی نداشته و گناه بر گردن مجاهدان بوده است اما ثقه الاسلام از پذیرش این تقاضا سرباز زد و برای آنکه مبادا از مهرش سوءاستفاده شود آن را زیرپای خود شکست.
در این جلسه میلر کنسول انگلیس نیز حضور داشت و او تمایل داشت که ثقه الاسلام حقانیت روسها را در این نبرد تایید کند اما باز هم جواب منفی شنید. هیچ راهی برای به تسلیم آوردن ثقه الاسلام وجود نداشت. به او سخت بی احترامی می کردند ، صبح عاشورای 1330 قمری در دادگاهی که قاضی آن از اتباع روسیه بود ، محاکمه و به اعدام محکوم شد. ثقه الاسلام خطاب به یاران محکوم دیگرش گفت: «...هیچ وقت واقعه کربلا را فراموش نکنید که خانواده رسالت آن مصائب فوق طاقت را با چه متانت و بردباری استقبال نموده و به تمام شداید متحمل شدند....
امشب شب عاشورا است ، ما هم باید در چنین شب به تمام شداید و مضایق صبر و افتخار بکنیم که این همه شکنجه و آزار که به ما می رسد در راه حب وطن و در راه ملت اسلام است .» سرانجام ثقه الاسلام در عصر عاشورا پس از به جا آوردن دو رکعت نماز به همراه تعدادی دیگر در میدان مشق توسط جلادان روس اعدام شد.
توضیح: برای کسب اطلاعات بیشتر ن ک به: 1- ابراهیم صفایی و رهبران مشروطه. تهران ، جاویدان ، 1346ج2.
2- مجموعه آثار قلمی ثقه الاسلام شهید تبریزی. به کوشش: نصرت الله فتحی. تهران ، انجمن آثار ملی ، 1355
3- نصرت الله فتحی ، زندگینامه شهید نیکنام ثقه `الاسلام تبریزی . تهران ، بنیاد نیکوکاری نوریان ، 1352.
گفت و گو
