جای خالی یک ژانر اثرگذار در سینمای ایران: گونه مذهبی - حماسی

ژانر در سینما رده‌بندی نوع داستان و در حقیقت هویت آن است. از این روست که برای هر ژانری تعریفی و قواعدی وضع شده است. یکی از مهم‌ترین گونه‌های سینمایی، ژانر مذهبی یا دینی است. این گونه سینمایی با ژانرهای تاریخی و حماسی نیز خواهر خواندگی دارد. در واقع عمده فیلم‌های مذهبی داستانک‌های تاریخی و حماسی نیز باید داشته باشند. چنین آثاری چون به حقیقت باید بپردازند همواره در لبه تیغ قرار دارند. چراکه عمدتا روایت تاریخی و مذهبی دارای مستندات است و داخل شدن عنصر درام در آن می‌تواند غلظت حقیقت را کمی تا قسمتی بالا یا پایین کند.

این مهم در همه ساخته‌ها با موضوعیت دینی مسیحی و اسلام و... در سینمای جهان مورد تاکید بوده است. در سینمای خودمان در سه دهه اخیر تولیدات فراوانی در تلویزیون و سینما در این ژانر داشته‌ایم. فیلم‌های سفیر و پس از آن اثر درخشان روز واقعه مثال‌های گویای سینما در سال‌های دور در این ژانر هستند. در تلویزیون نیز سریال‌هایی مانند سربداران؛ تنهاترین سردار و ولایت عشق به ژانر مذهبی یا ژانرهای حماسی تاریخی و مذهبی مربوط می‌شوند.

در این گونه، موضوع تاریخی می‌تواند حتی تخیلی نیز باشد؛ اما عمدتا داستان اصلی بر حقیقت پایه‌ریزی می‌شود. ذکر این نکته نیز ضروری است که در ژانر حماسی، اصولا برای شکوه فریم‌ها و نماهای گرفته شده، از سیاهی لشکر فراوان استفاده می‌شود. البته ممکن است در ژانر حماسی یا تاریخی، آن قسمت داستان که بر جنگ و میدان نبرد تکیه بیشتر دارد، دستمایه اصلی تولید قرار گیرد. در این راستا ژانر مجلل را نیز در نظر بگیریم. در این ژانر علاوه بر سیاهی لشکرهای فراوان، میزانسن و صحنه‌پردازی‌های بسیار باشکوه و لباس‌های طراحی شده بسیار گرانقیمت و خوش‌دوخت برای عوامل صحنه حتی بسیاری از سیاهی لشکرها در نظر گرفته می‌شود و آنچه در بیان، گفتار و فیزیک حرکات و در نتیجه پیشبرد داستان وجود دارد در مقوله‌های مذکور نیز اهمیت می‌یابد.

از امام علی تا رستاخیز

سریال تلویزیونی امام علی با وجود تمام جذابیت‌های بصری از یک انگاره خاص نیز بهره برد. در این مجموعه برای اولین بار بخش‌هایی از بدن امام معصوم به نمایش گذاشته شد. روندی که برای سینمای ما به دلیل فتوای مراجع دارای حرمت است. البته نمایش صورت مبارک معصومان علیهم‌السلام جایز نیست و در این سریال تنها نماهایی اندک از لباس و بدن و پاهای حضرت امیرالمومنین نمایش داده شده است.

حالا سال‌هاست که از ساخت سریال امام علی می‌گذرد و اکنون جدیدترین پروژه تصویری ما در این رابطه فیلم احمدرضا درویش با نام رستاخیز است.

داستان روز رستاخیز درباره واقعه عاشوراست که با همراهی بکیر (فرزند حر ابن یزید ریاحی) به قیام امام حسین‌(ع) و حوادث واقعه عاشورا می‌پردازد. این فیلم مقطع زمانی مرگ معاویه تا قیام امام حسین (ع) و شهادت آن حضرت را در زمان 2ساعت و 50دقیقه به تصویر می‌کشد. فیلمی که اگرچه کش و قوسی فراوان از ساخت تا اکران را طی کرده، اما به گواه آنان که فیلم را دیده‌اند عرض ارادتی است تمام قد به ساحت مکرم اهل بیت عصمت و طهارت و بویژه سرور و سالار شهیدان حضرت امام حسین(ع) در نگاه و قاب سینما.

با این حال رستاخیز غیرعامدانه قواعد ژانر را در برخی موارد و احترام به عرف را در مواردی دیگر رعایت نکرده است. نمایش چهره علمدار کربلا حضرت عباس(ع)؛ طرز نمایش و نحوه شهادت حضرت علی‌اصغر و مواردی دیگر همگی باعث شد تا رستاخیز در برزخی بزرگ و اکران آن به تعویق بیفتد و حتی تدوین‌های چند باره آن نیز تاکنون سودی نبخشد.

فارغ از بحث فیلم رستاخیز، سینمای ایران و تلویزیون ما به ژانر مذهبی، دینی و تاریخی ـ حماسی نیاز فراوان دارد. این گونه‌های منحصربه‌فرد سینمایی در داستان‌های خود پیشینه غنی فرهنگی و اجتماعی یک قوم و ملت را بازگو می‌کنند.