خشونت، محصول اعتیاد
این موضوع را که اعتیاد عوارض جسمی و روانی در فرد مصرفکننده بر جا میگذارد همه شنیدهاند، عوارضی که در درازمدت و بهصورت تدریجی ایجاد میشود و ابتدای شروع مصرف قابل شناسایی نیست، ولی کمکم بروز میکند و امکان مخفیشدن ندارد. رفتارهای ناشی از مصرف مواد مخدر یکی از این عوارض است که بویژه در خانوادهها تاثیرات منفی میگذارد. در واقع اعتیاد فقط به فرد مصرفکننده آسیب نمیزند، بلکه اعضای خانواده او نیز در این چرخه متحمل آسیبهای عمیق میشوند. اما عمدهترین فرآیندهایی را که باعث میشود رفتارهای اعتیادی از فرد معتاد به خانواده منتقل شود و ایجاد آسیب کند، میتوان در پنج دسته خلاصه کرد.
1ـ حس طردشدگی: بهطور معمول، کسانی که درگیراعتیاد میشوند از سوی جامعه و حتی از سوی نزدیکان خود طرد میشوند که همین مساله باعث سرخوردگی و انزوای آنها میشود و چون در جامعه نمیتوانند ابراز وجود کنند، سعی در به رخ کشیدن اقتدار خود در خانه میکنند. پس بخشی از پرخاشگریهای معتادان ممکن است ناشی از حس سرخوردگی باشد که این پرخاشگری و خشونت میتواند تکتک اعضای خانواده را درگیر کند.
2ـ فقدان خودآگاهی: مصرف مواد مخدر و روانگردانها باعث از خود بیخودشدگی مصرفکنندگان میشود و چون فرد معتاد بشدت اسیر مواد و حال و هوای ناشی از مصرف است، کمکم از رسیدگی به امور خود و خانواده غافل میشود و در سایه همین غفلت، رفتارهای اعتیادی جایگزین رفتارهای عادی و مطلوب میشود. بنابراین کسی که به خود اهمیت نمیدهد و از شخصیت اصلی خویش فاصله میگیرد دیگر هیچ چیز و هیچکس برایش مهم نبوده و طبیعی است همسر و فرزند را از فهرست اولویتها خارج میکند.
3ـ پایین بودن عزت نفس: فرد معتاد خود را باور ندارد. برای همین وقتی در انظار عمومی ظاهر میشود با مقایسه خود با دیگران دچار حس خودکوچکبینی میشود که طردشدگی اجتماعی نیز به این حس دامن میزند. بنابراین فرد معتاد دچار شک و تردید میشود که مثلا میتواند پدری خوب یا همسری مهربان باشد و چون پاسخی به این تردیدها پیدا نمیکند عزتنفس پایین خود را با رفتارهای خشونتبار جبران میکند.
4ـ خلق افسرده: به صورت تقریبا همگانی، معتادان خلقی افسرده دارند و این افسردگی طیفی وسیع از گوشهگیری و انزوا تا پرخاشگری و عصیان را در برمیگیرد و در هر مرحله، خانواده را به کانون بحران و درگیری مبدل میکند.
5 ـ ناتوانی در کنترل استرس: نبود نیروهای درونی مثبت و دریافت بازخوردهای منفی بیرونی باعث میشود فرد معتاد به صورت مداوم فشار روحی مزمنی را تجربه کند و برای غلبه بر این استرس آزاردهنده و به سبب ناتوانیاش در مهار خشم ناشی از این فشارها، وقایع ناخوشایندی را رقم بزند که بیشک خانواده نخستین جایی است که قربانی این خشم مهارگسیخته میشود.
اما خشونتهای ناشی از مصرف موادمخدر و روانگردانها که کانون خانواده را ناامن میکند، عمیقترین و ماندگارترین آسیبها را بر فرزندان دارد. وقتی در خانواده با فرزندان بهگونهای ناعادلانه رفتار میشود، وابستگی شدید آنها به پدر و مادر اجازه نمیدهد فرزندان، پدر و مادر خویش را بیانصاف تصور کنند، بنابراین بناچار نتیجه میگیرند اشکال از من است که تنبیه میشوم. اما این تفکر بتدریج سبب میشود فرزندان دچار حس بیارزشبودن شده و در مقابله با واقعیتهای زندگی آسیبپذیر شوند که این بدترین قسمت ماجرای رسوخ اعتیاد در خانواده است.
مرتضی خوشگفتار / کارشناس درمان اعتیاد
گفت و گو
