از داستانی خواندنی تا انیمیشن دیدنی

اولین چیزی که در ورود به محل تولید این انیمیشن تلویزیونی به چشم می‌خورد، اتاقی بزرگ و دوبلکس با سقف‌هایی بلند است که دور تا دور آن با فریم‌هایی از سری دوم انیمیشن «بوستان سعدی» پوشیده شده است؛ این اتاق در طبقه دوم یکی از ساختمان‌های صبا قرار دارد و گروه تولید بوستان سعدی، به مدت دو سال مشغول به کار بوده تا این انیمیشن آماده پخش شود و اگر کارهای پس‌تولید آن بخوبی پیش رود، نوروز امسال روی آنتن خواهد رفت.

دومین چیزی که در اتاق تولید به چشم می‌خورد، تعداد زیادی میز کار است که هر یک به تخته ‌شاسی‌های قابل‌تنظیم، تجهیزات نور و انواع و اقسام مداد و کاغذ مجهز است. روی هر میز هم به فراخور روحیات و شخصیت انیماتوری که روی آن کار می‌کند، گلدان، عروسک یا دیگر وسایل تزئینی قرار داده شده است.

با این‌که کار در مراحل پایانی تولید است، هنوز هم چند نفری به کار مشغولند تا داستان‌های بوستان سعدی را برای آخرین بار چکش‌کاری کنند.

جان‌بخشی به شخصیت‌های بوستان

ملوس مراد، کارگردان و تهیه‌کننده سری دوم بوستان سعدی است؛ او از سال 73 تا به حال در کار انیمیشن بوده است. در دفتر کار مراد که با چند پله از محل تولید جدا می‌شود، مشغول به صحبت می‌شوم.

او درباره این انیمیشن توضیح می‌دهد: بوستان سعدی، حکایت‌های بوستان سعدی است و هر قسمت داستان‌های خاص خودش را دارد. سعی کردیم هیچ تحریفی نشود و همان حکایت از بوستان سعدی به انیمیشن تبدیل شود؛ البته درحدی که بتواند برای کودکان و نوجوانان جذابیت بیشتری داشته باشد به آن شاخ و برگ دادیم وگرنه موضوع را عوض نکردیم. به همین دلیل در تولید هر قسمت از بوستان سعدی، اشعار سعدی همیشه در کنارمان بوده است و تمام بیت‌ها و مصرع‌های آن را مد نظر قرار ‌دادیم.

مراد اشاره‌ای هم به سری اول این انیمیشن می‌کند: در بوستان سعدی 1 از بیت‌های کتاب در کار استفاده می‌کردیم، یعنی به قدری داستان مطابق با حکایت بود که دقیقا می‌توانستیم خود بیت را در کنار داستانی که به انیمیشن تبدیل کرده بودیم بخوانیم. در بوستان2 این ابیات در تیتراژ نهایی آورده می‌شود. در بوستان2، تیتراژ و موسیقی پایانی با توجه به موضوعات متفاوت است، ولی تیتراژ اولیه یکسان است.

او می‌گوید: در بوستان سعدی، ویژگی‌های شخصیت‌های ایرانی را نشان دادیم. مثلا چشمان درشت، ابروهای پیوسته و صورت بیضی‌ مانند که در نقاشی ایرانی زیاد است، ولی ما عینا از نقاشی ایرانی استفاده نکردیم، بلکه المان‌ها آن را با شخصیت‌هایمان تطبیق دادیم. به‌ دلیل همین شباهت، وقتی کودکان ما انیمیشن بوستان سعدی را ببینند، انگار کتاب بوستان سعدی را خوانده‌اند چون تحریف و تغییری نداده‌ایم.

این کارگردان از تغییر سلیقه کودکان ایرانی هم ابراز نگرانی می‌کند: متاسفانه بچه‌های ما دنبال اکشن‌های خاصی هستند. انیمیشن‌‌هایی مثل بن‌تن که نه محتوا و نه موضوعات داستانی دارد. فقط اکشن‌‌هایی دارد که بچه‌ها به سمتش کشیده می‌شوند. متاسفانه ما نمی‌توانستیم این اکشن‌ها را در بوستان سعدی بیاوریم؛ مگر این‌که تغییر زیادی در آن بدهیم و نمی‌خواستیم این اتفاق بیفتد. در آن صورت، بچه‌ها جذب تغییرات می‌شوند نه محتوای داستان.

او تاکید می‌کند: با این حال ما تمام تلاشمان را کردیم که با رنگ و لعاب داستان‌ها و موضوعات جالب، بچه‌ها را جذب کنیم. مثلا در یک قسمت بوستان 1، اژدها وجود داشت.

مراد بار دیگر به تغییرات انیمیشن بوستان سعدی نسبت به سری اول آن اشاره می‌کند: بوستان 2 یک‌سری تغییرات نسبت بوستان 1 داشت. مثلا ما توانستیم در مدت زمان کمتری کار تولید کنیم. این، یک کار دو بعدی سنگین است که توانستیم در دو سال آن را تمام کنیم، در صورتی که بوستان 1 با همان زمان سه سال‌ونیمه تمام شد. ما از هیچ‌گونه تکرار از بوستان 1 استفاده نکردیم، ولی توانستیم با برنامه‌ریزی، سرعت کار را بالا ببریم و در دو سال، آن را به پایان برسانیم.

او اضافه می‌کند: در بوستان 2، پس‌زمینه‌ها کامپیوتری است و جذاب‌تر شده، فضاها تنوع زیادی دارد، فضاها و حرکات تکراری بسیار کم است؛ بعلاوه‌ نیروهایی که در بوستان 2 استفاده شدند ـ 40 تا 45 نفر ـ همه از کسانی بودند که سابقه کاری زیادی در انیمیشن داشتند.

فضاسازی‌ها مطابق با قرن هفتم

این کارگردان درباره روند انتخاب داستان‌‌های بوستان سعدی توضیح می‌دهد: کتاب بوستان، شامل حکایات پندآموز زیادی است. خود من همه حکایت‌ها را خواندم. اولین چیزی که بررسی می‌کردیم این بود که آیا این حکایت، قابلیت نمایشی شدن دارد. یعنی پند موجود در آن را می‌توان از طریق انیمیشن به مخاطب القا کرد یا نه. بعضی حکایت‌ها، موضوعی را خیلی کوتاه و مختصر مطرح می‌کرد و ما برای این‌که به آن موضوع برسیم باید خیلی شاخه‌پردازی می‌کردیم یا زمان برخی از آنها براساس‌ده تا 12 دقیقه گنجایش نداشت؛ یعنی یا بیشتر بود یا کمتر. او ادامه می‌دهد: مساله دوم این بود که حکایت‌های مشابه یکدیگر را انتخاب نکنیم. بعضی حکایت‌ها بود که یک موضوع را تکرار می‌کرد و باعث می‌شد مخاطب خسته شود، در حالی که ما می‌خواستیم پندهای متفاوتی داشته باشیم. سومین مساله به این مربوط می‌شد که پندها در همه جهات باشد، هم درباره مشکلی که در اجتماع به‌وجود می‌آمد، هم حاکم، هم اشخاص و حتی منطقی‌بودن یک حاکم.

مراد درباره فضاسازی می‌گوید: همه فضاسازی‌ها براساس قرن هفتم انجام شده است، ولی می‌خواستیم این مساله را به زمان حال ارتباط دهیم، حتی موسیقی را طوری ساختیم که بچه‌ها به سمت انیمیشن جذب شوند، بنابراین نمی‌توانستیم موسیقی را با ریتمی آرام تولید کنیم یا فقط از سازهای ایرانی استفاده کنیم.

این کارگردان توضیح می‌دهد: ما تحقیق کردیم که در آن زمان پوشش افراد چگونه بوده، البته یک‌سری ممنوعیت‌هایی هم داشتیم مثلا خانم‌های آن زمان پوشش الان را نداشتند. روسری روی سر خانم‌ها نگذاشته‌ایم، بلکه طراحی‌های زیادی انجام شد تا به نتیجه درستی برسیم یا در آن زمان شیشه نبوده، به همین دلیل ظرف‌ها را به‌حالت سفالی طراحی کردیم نه چینی.

این همه کاغذ برای سه چهار قسمت

بعد از این توضیحات مفصل کارگردان، به محل تولید انیمیشن برمی‌گردم؛ جایی که ابراهیم پناهی، مسئول فنی مشغول کار با نرم‌افزار ایکس ـ شیت است و به‌چند کاراکتر از بوستان سعدی که در باغی جمع شده‌اند و صحبت می‌کنند جان می‌دهد. او توضیحاتی درباره روند فنی کار ارائه می‌کند که به دلیل تخصصی بودن، چیز زیادی از آن را متوجه نمی‌شوم.

پناهی می‌گوید: این کار، دو بعدی است. رئال است. تکنیک آن هم متعلق به زمان سعدی است که لباس‌ها، وسایل و سبک خانه‌ها متعلق به همان سده است. در هر قسمت یک داستان روایت و نتیجه‌گیری می‌شود. 13 داستان مختلف است که طی یک سریال در بوستان‌2 آماده می‌شود.

او با اشاره به فریم‌های داخل نرم‌افزار توضیح می‌دهد: این طرح‌ها فریم به فریم کشیده شده است، اما تکنیک‌هایی داخل نرم‌افزار داده شده و لازم نیست برای هر حرکت کل بدن کشیده شود. هر شخصیت می‌تواند مجزا و هر قسمت مثل دهان، دست و چشم می‌تواند در یک لایه جدا طراحی شود. پناهی با تاکید بر این‌که همه فریم‌های کار دو بعدی روی کاغذ کشیده می‌شود به‌چند کمد بزرگ پر از کاغذ اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: نتیجه‌اش می‌شود این همه کاغذ برای سه یا چهار قسمت، اما در سه‌بعدی هرگز از کاغذ استفاده نمی‌شود، همه کار از طراحی تا انیمه با نرم‌افزار انجام می‌شود.

مسئول فنی بوستان سعدی از خروجی کار راضی است و می‌گوید: خروجی کار، خوب و راضی‌کننده است. البته وقتی صدا و موسیقی هم بیاید 40 درصد به کیفیت کار اضافه می‌شود یعنی بدون صدا و موسیقی 60 درصد کار را متوجه می‌شوید و ممکن است برخی حرکات را متوجه نشوید که با آمدن موسیقی و صدا تازه می‌فهمید کار چگونه است.

شخصیت اول انیمیشن، پول بیشتری نمی‌گیرد

نگین طاهری، مدیر تولید بوستان سعدی نیز روی یک سیستم دیگر مشغول کار است. او می‌گوید: تولید هرکاری، فرسایشی است اما تولید انیمیشن ـ اگر بخواهیم خودخواهانه نگاه کنیم ـ حس خدایی به فرد می‌دهد. یعنی یک انیماتور می‌تواند به شخصیت جان ‌دهد. اولین تستی که هر کس از جان گرفتن شخصیتش می‌بیند او را در این حوزه پابند می‌کند. من یک هنرپیشه نیستم که چهره‌ام جذاب باشد، اما توانایی دارم یک کاراکتر روی کاغذ بکشم و به آن جان بدهم. این خیلی اغواکننده است و آدم را در این حیطه نگه می‌دارد.

طاهری درباره بوستان سعدی توضیح می‌دهد: ما یک دستورالعمل داشتیم و آن به تصویر کشیدن شعرهای سعدی بود. از نظر من ایرانی، این کار، کار ارزشمندی است. برخی جوانان ایرانی الان حوصله ندارند کتاب و شعر بخوانند. این کار باعث می‌شود حداقل با ادبیات آن آشنا شوند و آن را درک کنند.

پس از این توضیحات، نگین طاهری من را به کارگاره تولید می‌برد. همه بخش‌ها را به من نشان می‌دهد و برای هر بخش توضیحاتی می‌دهد که باعث می‌شود از ابتدا کار را در ذهنم مجسم کنم.

دفترها و فایل‌های زیادی وجود دارد که شامل استوری‌برد، دیالوگ‌ها، حرکات دوربین و زاویه‌های مختلف شخصیت‌ها در آنها نوشته و به تصویر کشیده شده‌اند تا نماها سلیقه‌ای نشود و از پشت، جلو و پهلو یکسان باشد. او دفتری را باز می‌کند که تعداد زیادی شخصیت در آن کشیده شده است. وقتی از تعداد کل کاراکترها از او می‌پرسم، می‌گوید: شخصیت‌ها در هرقسمت جدید می‌شوند، اما تعدادی از آنها مثل نگهبان‌ها را توانستیم تکراری استفاده کنیم.

طاهری در ادامه می‌گوید: ابتدا این مشکل را داشتیم که انیماتورها می‌پرسیدند اگر من شخصیت اول را بکشم پول بیشتری می‌گیرم؟ در صورتی که همه شخصیت‌ها درانیمیشن مثل هم هستند و همه شخصیت‌ها برای حرکت و انیمیت شدن به فریم‌های یکسانی نیاز دارند و از این لحاظ بین کاراکترهای انیمیشنی فرقی نیست.

او در یک دفتر دیگر، اتودهایی را نشان می‌دهد که دیالوگ‌ها در کنار استوری برد نوشته شده‌اند؛ دفتر دیگری هم وجود دارد که ابتدای حرکت را ثبت کرده تا انیماتور بداند حرکت را از کجا شروع کند. به گفته طاهری، بعداز آن وظیفه بینوینر و طراح میانی است که ادامه حرکات را طراحی کند.

رضوان اناری