پایان تاریخ و انسان واپسین

وی سال 1992 این کتاب را منتشر کرد و در آن به صورت مبسوط و جامع آرا​​ و افکار خود را در باب پایان تاریخ و لیبرال دموکراسی تشریح کرد. در این نوشته، فوکویاما به دفاع تاریخی ‌از ارزش‌های ‌سیاسی ‌غربی‌ برخاست و استدلال کرد که رویدادهای ‌اواخر قرن بیستم نشان می‌دهد اجماعی ‌جهانی ‌به نفع لیبرال دموکراسی به وجود آمده است. اندیشه پایان تاریخ، موقعیت فوکویاما را در دستگاه حاکمیتی آمریکا در واپسین سال‌های دهه 80 و ابتدای دهه 90 میلادی، تحکیم بخشید و به نوعی به یکی از گفتمان‌های اصلی جریان لیبرال دموکراسی غرب تبدیل شد. کتاب فوق در مقطع زمانی‌ای نوشته شد که جنگ سرد پایان یافته بود و نظریه‌پردازی همچون فرانسیس فوکویاما با عاریه گرفتن مفهوم «تاریخ» از هگل، فیلسوف آلمانی، لیبرال دموکراسی غربی را پیروز این جنگ قلمداد می‌کرد. امروزه با گذشت بیش از دو دهه از بیان این نظریه، ضعف‌ها و کاستی‌های آن بیش از پیش عیان و آشکار شده است، هرچند که در همان زمان تدوین مقاله پایان تاریخ و سپس کتاب پایان تاریخ و انسان واپسین، نقد‌های جدی‌ای بر آن وارد شد.

پیش‌بینی فراگیر شدن لیبرال دموکراسی پس از گذشت دو دهه از طرح این نظریه، چندان محقق نشد، بلکه حتی ظهور یک دولت اقتدارگرا در روسیه و تاثیر رهبر آن در تصمیمات مهم سیاسی و نظامی در جهان از واقعیت‌هایی است که پیش‌بینی‌های این نظریه را به چالش می‌کشد. همچنین از حیث اقتصادی نیز اوضاع در این دو دهه کاملا به نفع اقتصادهای آزاد پیش نرفت بلکه برخی اقتصادهای دولتی یا شبه‌دولتی، مهم‌تر از همه اقتصاد چین، بسیار در حال قدرت‌نمایی است. در حوزه فرهنگی نیز فرهنگ‌های شرقی و آسیایی و ادیان ابراهیمی و بویژه اسلام در جهان به شکل روزافزون مورد اقبال قرار می‌گیرد و هنگامی که این اقبال در عرصه سیاسی هم ایجاد می‌شود، دیگر نمی‌توان مدعی رشد یک‌جانبه لیبرالیسم سکولار شد. از سوی دیگر عمده تحولات مهم جهان امروز در منطقه‌ای صورت می‌گیرد که بیش از دیگر مناطق شاهد ظهور فرقه‌ها و گرایش‌های مذهبی و دینی است.همچنین جانبداری دولت‌های غربی مدعی دموکراسی سکولار لیبرال به نفع یک رژیم سیاسی یهودی و نادیده انگاشتن حقوق فردی مردم ساکن در فلسطین، صرفا به خاطر مسلمان بودن، از حیث نظری چالشی جدی پیش روی لیبرال دموکراسی و مدعیان رشد آن است. قطعا فوکویاما در ایران فردی شناخته شده است و مقالات و نقدهای فراوانی در مورد وی به طبع رسیده و فرازهایی از این کتاب و اندیشه فوکویاما در دو دهه اخیر در روزنامه‌ها و مجلات تخصصی چاپ شده، اما هیچ‌گاه اصل کتاب پایان تاریخ و انسان واپسین فرانسیس فوکویاما به زبان فارسی ترجمه نشده بود و​ بتازگی این کتاب با ترجمه عباس عربی و زهره عربی از سوی انتشارات سخنکده منتشر شده است.