سودی که نه در جیب ناشر می‌رود، نه نویسنده

10 درصد نویسنده، 40 درصد پخش

رضا حاجی‌آبادی داستان‌نویسی که خود سال‌هاست وارد حرفه ناشری هم شده است، به جام‌جم می‌گوید: بیشتر حق‌التالیف مولف‌ها بین 6 تا 12 درصد قیمت پشت جلد محاسبه و پرداخت می‌شود، البته برخی از مولفان هزینه چاپ کتاب را نیز خودشان محاسبه می‌کنند.

او در پاسخ به این پرسش که در چرخه انتشار تا زمانی که کتاب به دست مخاطب برسد چه بخشی بیشترین سود را می‌برد، توضیح می‌دهد: بیشترین سود را پخش‌کننده‌ها می‌برند در واقع پخش‌کننده‌های خصوصی و دولتی کتاب را از ناشر با 40 درصد و گاه 50 درصد تخفیف، زیر قیمت پشت جلد خریداری می‌کنند که متاسفانه وجه آن را نیز مدت‌دار و با تاخیر بسیار به ناشر می‌پردازند. مدیر انتشارات هزاره ققنوس ادامه می‌دهد: پخش‌کننده وقتی کتاب را بین کتابفروشی‌ها توزیع می‌کند، حدود 15 تا 30 درصد سود دریافت می‌کند و کتابفروش نیز 15 تا 20 درصد سود عایدش می‌شود. این در حالی است که تنها بخشی که باید متقبل هزینه و گرفتاری‌های چاپ و کاغذ باشد، ناشر است و نویسنده‌ای که در بهترین شرایط حدود 10 درصد سهم دارد.

او می‌افزاید: برخی از پخش‌کنندگان علاوه بر تخفیف‌هایی که از ناشران می‌گیرند برچسب جدیدی از قیمت را نیز روی کتاب می‌چسبانند تا با فروش کتاب به قیمت بالاتر سود بیشتری را عاید خود کنند.

مدیر انتشارات هزاره ققنوس از نبود نظارت دقیق بر قیمت‌گذاری کتاب انتقاد کرده و می‌گوید: اکنون در بازار می‌بینیم که کتابی با تعداد صفحه و کیفیت چاپ یکسان با دو قیمت متفاوت قیمت‌گذاری می‌شود در حالی که هزینه چاپ هر دو یکسان است.

عرف بازار

محمدرضا حاتمی، مدیرمسئول انجمن فرهنگی ناشران کتاب‌های دانشگاهی نیز درباره قراردادهای بین مولف و ناشر می‌گوید: رابطه بین مولف و ناشر فرمول ثابتی ندارد و حق‌التالیف بسته به نوع کتاب که تالیف، ترجمه، کتاب دانشگاهی، کودک یا نوجوان باشد در قرارداد‌ها متغیر است مثلا در مورد کتاب‌های دانشگاهی اگر نویسنده در جایگاه استادیار باشد، 8 درصد؛ دانشیار باشد 10 درصد و کسی که رتبه استادی دارد 12درصد قیمت پشت جلد را دریافت می‌کند، البته عرف بازار برای کتاب‌های غیردانشگاهی نیز حدود 8 تا 12 درصد قیمت روی جلدکتاب است. ناگفته نماند که در بازار ممکن است ناشرانی حتی از درصدهای رایج بیشتر یا کمتر هم به مولف بپردازند که همه اینها بستگی به توافق طرفین دارد.

وی ادامه می‌دهد: در حوزه کتاب‌های تخصصی ناشران به دلیل فروش کم این بخش زیر بار سرمایه‌گذاری نمی‌روند و خیلی از هزینه‌ها را خود مولف باید پرداخت کند.

این عضو هیات علمی دانشگاه حق‌التالیف درکشورهای دیگر را پایین‌تر از ایران می‌داند و اظهار می‌کند: در آلمان و فرانسه حق‌التالیف بین 3 تا 6 درصد است و خیلی کمتر از حق التالیف در کشور ماست، اما به دلیل آن‌که شمارگان کتاب در این کشورها بالاست و از طرف دیگر قیمت کتاب چند برابر قیمت کتاب در ایران است در نتیجه درآمد خوبی هم نصیب مولف و هم ناشر می‌شود.

حاتمی به شفاف نبودن رابطه بین ناشران و مولفان در قراردادها اشاره می‌کند و می‌گوید: معمولا در قراردادهای فعلی مولف و ناشر حق و حقوق خود را نمی‌دانند، چون معمولا در حد سه، چهار خط نوشته می‌شود و بعدها به مشکل برمی‌خورند. در برخی مواقع قرارداد‌ها هم درست است، ولی مثلا ناشر به‌ موقع اثر را منتشر نمی‌کند و چون در داخل قرارداد هم هیچ اشاره‌ای به زمان انتشار نشده است، باعث بروز اختلاف می‌شود. در صورتی که اگر ناشر و مولف قبل از انعقاد قرارداد، قوانین مربوط را مطالعه کنند و از حق و حقوق خود باخبر باشند، نباید دچار چنین مشکلاتی شوند.

شمارگان مهم‌تر از درصد

داوود غفارزادگان، نویسنده مجموعه‌ داستان‌هایی مثل «ما سه نفر هستیم» که برای آن جایزه‌ ۲۰ سال ادبیات داستانی را از آن خودش کرده است، در این باره می‌گوید: قرارداد بین مولف و ناشر بر اساس عرفی که سال‌ها رایج است، بسته می‌شود و از آنجا که در ایران هنوز صنعت چاپ و نشر حرفه‌ای نشده است و سرانه مطالعه زیاد نیست شمارگان آثاری که به چاپ می‌رسد پایین و پولی که به مولف پرداخت می‌شود، ناچیز است و حتی اگر چند درصدی بالا یا پایین شود، تفاوت چندانی نمی‌کند.

او با اشاره به این‌که برخی ناشران غیرحرفه‌ای به هر کاری دست می‌زنند، می‌افزاید: در چنین فضای غیرشفافی برخی از ناشران برخورد اخلاقی با جوانانی ندارند که می‌خواهند اولین آثار خود را به چاپ برسانند و حتی بابت چاپ کتاب از آنها پول کلان دریافت می‌کنند و گاهی دیده می‌شود که به ازای پرداخت وجه، کتاب‌های چاپ شده را برای نویسنده می‌فرستند و مولف مجبور است کتاب‌ها را در خانه خود انبار کند. متاسفانه در چنین شرایطی برخی نویسندگان هم به چنین مساله‌ای تن می‌دهند در حالی‌ که نباید به هر شرایطی راضی شوند.

سیما رادمنش / گروه فرهنگ و هنر