نفرین مریخ

اما راستش را بخواهید سفرهای فضایی خیلی پیشتر از آن که اصلا فناوری فضایی امکانش را برای ما مهیا کرده باشد شروع شده بود. فکر نکنید مدافع نظریه‌های عجیب و غریبی هستیم که معتقد است فضایی‌ها هزاران سال قبل به زمین آمده بودند... نه... منظور از آن جمله نخستین این بود که سفرهای فضایی از ذهن بشر آغاز شده‌ است. از صدها سال قبل، انسان‌ها آرزوی سفر به فضا و اجرام فضایی را در سر می‌پرورانده‌اند. آنها در خیال خود به ماه سفر کرده بودند. آنها حتی روی خورشید شهزادگانی را به همراه خدم و حشمشان تصویر می‌کردند... اما اینها همه خیال و خواب‌هایی بود که زمان نیاز داشت تا به واقعیت درآید. نیمه‌های قرن بیستم بود که رویای هزاران ساله بشر به واقعیت انجامید و انسان دست ساخته خودش را به فضا فرستاد. روس‌ها نخستین ماهواره را ساختند و به گرد زمین چرخاندند. همان‌ها بودند که نخستین موجود زنده، نخستین مرد و نخستین زن را هم به فضا روانه کردند. آمریکایی‌ها هم تلاش کردند از رقیب بیش از آن عقب نمانند. آنها به ماه سفر کردند. نخستین و تنها انسان‌هایی که به ماه رفتند آمریکایی بودند، اما این رقابت تمام‌شدنی نبود. اروپاییان که از جنگ جهانی دوم رها شده بودند محکم و پرشتاب گام برداشتند و در نهایت در طرح‌‌هایی کمتر جنجالی و بیشتر علمی به فضا راهی باز کردند. مشارکتی فعال در راه ‌طرح‌های نجومی فضایی با آمریکایی‌ها انجام دادند. تلسکوپ‌ها و رصدخانه‌های فضایی را هدایت کردند. از آن سو، چینی‌ها، ژاپنی‌ها و هندی‌ها هم به عنوان ابر قدرت‌های نوظهور تلاش کردند تا جای پای خود را در فضا محکم کنند. برخی کشورها همچون ایران هم خیلی دیر، ولی با امید به این جرگه وارد شدند. صنعت فضایی دلرباتر از آن است که بتوان از خیرش گذشت.

حال با پیشرفت توان‌ها، ابزارها و تکنیک‌های فضانوردی، مقاصد دورتری برای انسان متصور می‌شد. مریخ! سیاره اغواگری که هوش از سر زمینیان می‌رباید. سیاره‌ای که در کمربند حیات خورشید قرار دارد. جوی دارد که ترکیبش تقریبا مانند ترکیب جو زمین است (هر چند خیلی رقیق‌تر) و شاید یکی از مهم‌ترین نامزدهای حمایت از حیات در عالم باشد. بنابراین همه علاقه‌مندند به آنجا سری بزنند. تاکنون بسیاری از فضاپیماهایی که به مریخ فرستاده شده اصلا به مریخ نرسیده‌ است. برخی‌ها هم رسیده و داده‌هایی را دریافت کرده و به زمین فرستاده است. شاید مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی رسیده به مریخ، وایکینگ‌ها باشند. وایکینگ ۱ و ۲ که بر مریخ فرود آمد، داده‌های با ارزشی از آنجا برای ما فرستاد، اما بعدها ‌طرح‌‌های مدرن‌تر و ارزان‌تر و البته کارآمدتری مانند «رهیاب مریخ»، «روح» و «فرصت»، «ققنوس» و این آخری هم «کنجکاوی» در اواخر قرن ۲۰ و اوایل قرن ۲۱ (همین سال‌های نزدیک!) روی مریخ اجرا شد و ما را به هدف بزرگمان نزدیک می‌کند. فرود آوردن انسان بر مریخ...

اما واقعا چرا فرستادن و فرود آوردن انسان بر مریخ این‌قدر سخت و حتی گاه ناشدنی به نظر می‌آید؟ دلایل بسیار زیادی در این امر دخیل ‌است. شاید مهم‌ترین دلیل مباحث مالی است. یک سفر فضایی به مریخ بین ۸ تا ۵۰۰ میلیارد دلار هزینه دربر دارد. این هزینه‌ کمی نیست و در بسیاری موارد مانع اصلی بر سر راه سفرهای مریخ خواهد بود. از سوی دیگر وقتی به فرستادن انسان به مریخ فکر می‌کنیم، این یعنی سلامت انسان‌های مسافر هم برایمان بسیار مهم است. مثلا تابش‌های کیهانی خطرناکی به شکل دائم سلامت انسان‌ها را تهدید می‌کند. این که این تابش‌ها (که حد مجازش برای انسان یک سیورت است) تا چه حد می‌تواند خطرساز باشد باعث شده لایه‌های دفاعی متعددی در لباس‌های فضانوردان ایجاد کنند تا از خطر در امان باشند، اما این تنها تهدید سلامت‌ نیست که در سفرهای فضایی طولانی (مثل مریخ) خطرآفرین می‌شود. بی‌وزنی و جاذبه کم هم اثرات نامطلوبی بر اندام‌ها و سیستم‌های حیاتی (مثل گردش خون، اسکلت و حتی بینایی) دارد. سلامت روانی در یک دوره سفر طولانی سه چهار ساله هم وجود دارد.

این که هیچ دسترسی سریعی به امکانات پزشکی زمین نداریم. این‌که تعداد زیادی انسان در یک دوره بسیار طولانی باید در فضایی کوچک کنار هم زندگی کنند هم هست... و در نهایت موضوعی که خیلی کم به آن توجه شده است: خطر آلودگی فزاینده در کمربند حیات و مسائل اخلاق زیستی و فضایی... . این‌که آیا ما مجاز به ایجاد تغییرات خواسته و ناخواسته در فضا هستیم. اینها همه باعث می‌شود نگران سفر انسان به مریخ باشیم، اما هیچ یک از اینها نمی‌تواند بازدارنده حرکت بشر برای آغاز این سفر تاریخی شود، اما سفر به مریخ همیشه با موفقیت همراه نبوده است. شکست‌های مکرر سازمان‌های فضایی دنیا در رسیدن به سیاره سرخ باعث شده اصطلاح «نفرین مریخ» نزد مهندسان فضایی به ترسناک‌ترین واژه تبدیل شود. حالا مانگالیان در راه رسیدن به مریخ قرار گرفته و سفری تاریخی را آغاز کرده است؛ سفری جذاب که جامعه هند و همه علاقه‌مندان به علوم فضایی امیدوارند گرفتار نفرین مریخ! نشده و به سلامت به مریخ برسد. در ادامه به معرفی شش سفر ناموفق به مریخ خواهیم پرداخت.

مارس۱ اِم (Mars1M)

این نخستین ماموریت زمینیان به سوی مریخ بود. مارس 1 ام نام دو سفینه‌ مستقل از هم بود که به قصد کاوش مریخ ساخته شد و البته در همان گام نخست هم متوقف ماند. مارس 1 ام پرتاب ناموفقی داشت و اصلا از روی سکو بلند نشد. این ماموریت که در کشورهای غربی به نام مارسنیک شناخته می‌شود، در اکتبر ۱۹۶۰ میلادی روی سکو برده شد؛ سکویی که اصلا نتوانست این طرح را به فضا برساند.

مارینر ۳ (Mariner 3)

معمولا مارینرها ما را به یاد سفرهای دور و دراز به سوی دوردست‌های منظومه شمسی می‌اندازد. مارینر ۳ و ۴ با نام مارینر مریخ شناخته می‌شد. مارینر ۳ قرار بود در پرواز به دوردست‌ها از فراز مریخ گذر کرده و اطلاعات دقیقی را برای ما ارسال کند، اما در جریان پرواز مشکلی پیش آمد، کلاهک بالای سر راکت‌ها که باید باز می‌شد تا ابزارهای شناسایی مریخ آزاد شده و به بررسی مریخ بپردازد باز نشد و پروژه با شکست مواجه شد و هیچ‌گاه به مریخ نرسید.

زوند ۲ (zond 2)

زوند ۲ در ۱۹۶۴ م. یکی از برنامه‌های سری زوند در شوروی سابق بوده است. زوند ۲ پنجمین طرح شوروی‌ها به قصد مریخ بود. زوند ۲ دوربین‌های تلویزیونی همراه داشتند که بتواند از مریخ تصاویر رنگی مناسبی تهیه کند. سفینه در اوایل می‌۱۹۶۵ چند مانور در نزدیکی مریخ انجام داد اما به سرعت ارتباط رادیویی‌اش با زمین قطع شد. این به دلیل کمبود انرژی در اثر خرابی یکی از پانل‌های خورشیدی‌اش بود. طرح با شکست روبه‌رو شد و زوند ۲ بدون نتیجه در آگوست ۱۹۶۵ از کنار مریخ گذر کرد و رفت.

فوبوس (phobos)

طرحی که از سوی شوروی انجام شد. این پروژه دو کاوشگر داشت برای نشستن بر سطح مریخ و مدارگردهایی که به بررسی فوبوس و دیموس (قمرهای مریخ) بپردازد. این کاوشگرها سال ۱۹۸۸ به فضا پرتاب شد و از طراحی‌های تازه و مدرنی بهره می‌برد که قبلا در کاوشگر‌های ونرا استفاده شده بود. این طرح تصاویر اولیه‌ بسیار با کیفیت و دقیقی از فوبوس و دیموس ارسال کرد، اما ناگهان وسایل ارتباطی‌شان با زمین قطع شد و طرح به شکست انجامید. مریخ‌نشین آن روی مریخ فرود نیامد و مدارگردها هم بی‌حاصل در فضا گردیدند.

رصدگر مریخ (mars observer)

طرحی که از سوی ناسا طراحی شد و به اجرا درآمد. این رصدگر طرح پیشرفته‌ای بود که در مدار مریخ قرار می‌گرفت و به بررسی جو و مغناطیس سیاره‌ مریخ و بررسی دورسنجی سطح مریخ می‌پرداخت.

درست سه روز پیش از آن که سفینه به مدار نزدیک خود با مریخ برسد ارتباطات رادیویی زمینیان با آن به شکل کامل قطع شد و در نتیجه هیچ کنترلی بر آن وجود نداشت. پروژه در بیست‌ویکم آگوست ۱۹۹۳ به شکل رسمی شکست خورده اعلام شد.

نوزومی (Nozomi)

یکی از بلندپروازانه‌ترین طرح‌های فضایی ژاپنی‌ها بود. طرحی که نام نوزومی، لغتی ژاپنی به معنی آرزو را بر خود داشت به ناامیدی کامل در رسیدن به مریخ رقم زد.

این طرح یک مدارگرد پیشرفته را با خود حمل می‌کرد که با کمک آن می‌شد داده‌های دقیقی درباره‌ جو مریخ و مغناطیس کره‌ آن به دست آورد، اما سفینه اصلا به مدار مریخ نرسید. نقص در سیستم برق باعث شد همه‌ ارتباطات با آن قطع شود و از سی‌ویکم دسامبر ۲۰۰۳ طرح شکست‌خورده اعلام و سفینه سرگردان در فضا رها شد.

محمدرضا نوروزی / جام‌جم