تعزیه‌هایی که به واتیکان رفت

بهرام بیضایی در کتاب نمایش در ایران اشاره می‌کند که تعداد تعزیه‌های گردآوری شده توسط چرولی به استناد فهرست تعزیه‌های واتیکان 1055 تعزیه‌نامه موجود است، در این فهرست نسخه‌های مختلف ولی هم‌موضوع و پیش واقعه نیز به صورت مستقل محاسبه شده‌ است. براین اساس این مهم‌ترین مجموعه بیاض‌های تعزیه است که تا امروز گردآوری شده‌است. چرولی در بازگشت به ایتالیا این مجموعه را به کتابخانه واتیکان در روم هدیه کرد. هموطنش ـ اتو روسی ـ تهیه فهرستی توصیفی را آغاز کرد که پس از مرگش دیگر هموطن او ـ آلسیوبومباچی ـ آن را تکمیل و سال 1961میلادی زیر عنوان فهرست درام‌های مذهبی ایران چاپ و منتشر کرد. عناوین مطالب آن عبارت است از: پیش‌گفتار، مقدمه، مآثر مذهبی و مسائل آن، مجموعه چرولی، نویسندگان و مصنفان، تاریخ‌بندی، مبدأ اصل نسخ، داستان‌ها، محک‌های قضاوت در نوشتن آن فهرست، فهرست راهنما، فهرست آدم‌ها، فهرست آدم‌هایی که در حاشیه و یادداشت‌ها آمده‏اند، فهرست جاها و ملل و فهرست نسخ عربی و ترکی. از این گذشته از بسیاری از تعزیه‏خوان‌ها نیز در این مجموعه نام می‏رود. نسخه‏های قدیمی معرفی شده از تاریخ‌های متفاوتی برخوردار است. قدیمی‏ترین نسخه این فهرست به دوره فتحعلی‌شاه و جدیدترین آن نیز به روزگار حاضر تعلق دارد.اما گنجینه واتیکان تنها گنجینه تعزیه در ایران نیست. مجموعه دیگری با 33 نسخه در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می‌شود.

این نسخه‌ها که توسط فردی به نام الکساندر خوتسکو جمع‌آوری شده، اولین مجموعه گردآوری شده از نسخ تعزیه است. این محقق لهستانی که حدود سال‌های 1850 به ایران سفر کرده بود در مقاله‌ای که درخصوص تئاتر و تعزیه ایرانی نگاشته است، می‌نویسد: «مجموعه تعزیه‌هایی به زبان فارسی که در تملک من است تا آنجا که اطلاع دارم کامل‌ترین مجموعه‌ای است که می‌شناسم که شامل 33 تعزیه است. گویندگان همه این تعزیه‌ها گمنام هستند.»

خواجه حسین علی‌خان، مدیر نمایش‌های تئاتر درباری تهران است که آنها را به من فروخته و خود به عنوان درام‌نویس شهرتی داشته، بعضی از این تعزیه‌ها را سروده یا دست‌کم دستکاری کرده است.

خوتسکو این تعزیه‌ها را Mystere می‌نامد و علت این تلقی را شباهت‌شان به درام‌های قرون وسطایی می‌داند: ‌«ورای مصائب و آلام خاندان نبوت بنا به اعتقاد شیعیان، آنچه پنهان است امید نجات و رستگاری است. این اندیشه اساسی در همه حوادث و وقایع تعزیه، مدام حضور دارد و بسط گستر است.»

نسخه‌هایی که در تملک خوتسکو بوده عبارت است از: «رحلت پیامبر(ص)، پیام خداوند به جبرئیل، باغ فدک، رحلت حضرت فاطمه(س)، شهادت حضرت علی(ع)، شهادت امام حسن(ع)، شهادت امام حسین(ع)، عزیمت مسلم بن عقیل به کوفه، شهادت دو طفلان مسلم، شهادت نوجوانان، خروج امام حسین(ع) از مکه و...»

خوتسکو این مجموعه را به کتابخانه ملی پاریس فروخت. نسخ خطی همه این درام‌های مذهبی را که کتاب زیبا و آراسته‌ای است، کتابخانه ملی پاریس خریداری کرده که جزو مجموعه دستنویس‌های ایرانی آن کتابخانه به شماره 993 ثبت شده است.

همه این تعزیه‌ها منظوم است به هزج که از تکرار چهار بار مفاعلین حاصل می‌شود.

کیمیا امینیان / جام جم