سرمایه‌ای که قدرش را نمی‌دانیم

مصلی مهمان پاهای جامانده

نمایشگاه ملی کتاب دفاع مقدس، در چهارمین دوره برگزاری خود با حضور 120 ناشر، مهمان تهرانی‌ها بود. این نمایشگاه نخستین بار مهر 89 با حدود 80 ناشر در شهر اصفهان برگزار شد و دومین دوره آن مهر 90 با حضور 103 ناشر در شهر مشهد و مهر 91 در سومین دوره با حضور 120 ناشر در شیراز برگزار شد.

در چهارمین دوره حدود 6000 عنوان کتاب در حوزه دفاع مقدس در اختیار مخاطبان قرار گرفت. کتاب‌هایی که بعضی کاملا تخصصی و بعضی دیگر به شکل عمومی‌تر نوشته بودند مانند خاطرات شهدا و جانبازان.

ابتکارهای زیادی در این حوزه‌ها صورت گرفته بود. مثلا در غرفه کنگره سرداران و شهدای استان سمنان بعضی از کتاب‌های شعر با زبان ساده، ایام جنگ را برای گروه سنی کودک نشان داده بود یا حتی این ناشر، نقاشی‌های بچه‌های امروزی در محدوده سنی هشت تا 12 سال را درباره جنگ ایران و عراق جمع‌آوری کرده بود. کتاب جلوه‌های حماسه نیز تمام خبرهای مربوط به جنگ را با تصویر روزنامه‌ها، گردآوری کرده بود.تصویر نیز گویایی خاص خود را دارد که در این نمایشگاه غرفه انجمن عکاسان انقلاب و دفاع مقدس، چند کتاب تصویری درباره دوران جنگ با موضوعات مختلف به چاپ رسانده بود و بنابر گفته مسئول غرفه اتفاقا استقبال مردم از این عکس‌ها بسیار زیاد بوده است و همین استقبال طی چند سال گذشته موجب تجدید چاپ بعضی از عنوان‌های این نشر شده بود.

یکی از مواردی که جای خالی آن در این نمایشگاه به چشم می‌خورد، نبود تبلیغات کافی حتی برای کتاب‌های موجود در غرفه‌ها بود. زیرا در یک نگاه کتاب‌ها بویژه در حوزه خاطره‌نویسی، داستان و رمان‌نویسی دوران جنگ و شهدا همگی شبیه یکدیگر هستند، گرچه تفاوت‌هایشان فراموش نشدنی است. آن دسته از ناشرانی که بعضی از کتاب‌های خود را معرفی کرده بودند و اطلاعات مختصری درباره آنها حتی در چند خط به صورت تایپ شده وارد کرده بودند با استقبال بیشتری از سوی مخاطبان مواجه می‌شدند.

مخاطبان این نمایشگاه را می‌توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد؛‌ یکی گروهی که دوران جنگ را دیده‌اند و اکنون به دنبال کتاب‌هایی با فضای گذشته‌ می‌گردند به شکلی که بتواند حال و هوای قدیم را زنده کند و دیگری گروهی که جنگ را ندیده‌ و می‌خواهند متناسب با دانسته‌ها و دارایی‌های فکری امروزشان به جنگ نگاهی بیندازند. در این نمایشگاه برای هر دو گروه می‌شد براحتی کتاب پیدا کرد. بویژه برای گروه دوم که کتاب‌های خاطرات شهیدان یا جانبازان با اصول داستان و رمان نویسی امروز نوشته و حتی به شکل داستان‌های مینی مال جملات مهم بازمانده از آن شهید منتقل شده است.البته گروه سومی را هم باید به مخاطبان افزود، گروهی که هویت حقوقی دارند، یعنی سازمان‌ها و نهادهای مختلف که با در اختیار گرفتن یارانه یا بدون داشتن آن سعی می‌کنند از نمایشگاه‌ها خرید داشته باشند و کتابخانه‌های خود را غنی کنند.

در این میان قشر جوان و نوجوانی که جنگ را ندیده‌اند یا جنگ در دوران خردسالی آنها تمام شده است، نیز از بازدیدکنندگان این نمایشگاه بودند. این گروه اگر در اطرافیان خود جانباز یا جبهه‌دیده‌های آن زمان را نداشته باشند، مهم‌ترین خوراک فکری‌شان فیلم‌های دفاع مقدس است، ولی تعداد فیلم‌ها آنقدرها زیاد نیست و طبق گفته آنهایی که روزهای جنگ را دیده‌اند، هنوز ناگفته‌ها زیاد است. برای تولید کتاب‌های مربوط به دوران دفاع مقدس تلاش‌های زیادی شده است تا جایی که مسئول یکی از غرفه‌ها در این نمایشگاه می‌گفت: «شما به حضور حدود 120 ناشر و تعداد کتاب‌های منتشر شده‌شان در این نمایشگاه نگاه کنید. باور کنید، ماجرای چاپ کتاب در حوزه دفاع مقدس آنقدرها هم که مظلوم‌نمایی می‌کنند، نیست. در همین روز میان هفته و در حالی که تبلیغات برای این نمایشگاه زیاد نبوده مردم برای خرید به اینجا آمده‌اند و مردم کارهای خوب را می‌شناسند و حتی از کارهای ناشناخته نیز استقبال می‌کنند. پس ما به هیچ وجه وضع بدی در این زمینه نداریم. من نمی‌دانم چرا همیشه می‌گویند، به این حوزه هیچ توجهی نمی‌شود!»

نشست‌های تخصصی پررونق

از آنجا که معمولا شبستان مصلی یادآور نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران است و نمایشگاه کتاب دفاع مقدس نیز کوچک‌شده آن است، خواه ناخواه در جنبه‌های مختلف مخاطب شروع به مقایسه می‌کند. گرچه تفاوت‌ها زیاد است، ولی یک تفاوت چشمگیر که اتفاقا نمایشگاه کتاب دفاع مقدس در آن بسیار موفق‌تر عمل کرده است، حضور مخاطبان در نشست‌های تخصصی است.

در نمایشگاه کتاب تهران که سرای اهل قلم و... معمولا نشست‌های متعدد برگزار می‌کنند، خیلی‌ از مهمانان این جلسات، خبرنگاران هستند و اتفاقا گزارش جلسات بخوبی در خبرگزاری‌ها منعکس می‌شود. با این حال خیلی از اوقات صندلی‌ها خالی است و آن جمعیت انبوه بازدیدکننده، از جلسات استقبال نمی‌کنند. ولی در چهارمین نمایشگاه ملی کتاب دفاع مقدس که نه برای جلساتش آن‌طور که باید، تبلیغ می‌شود و نه گزارش جلساتش آن‌طور که باید در خبرگزاری‌ها منعکس می‌شود و نه خیلی چیزهای دیگر، مردم زیادی به سادگی می‌آیند، می‌نشینند و گوش می‌کنند. در اینجا جمعیت بازدیدکننده کم است، ولی نسبت به این جمعیت کم، صندلی‌های زیادی پر می‌شود. حتی در خود نمایشگاه برای برگزاری جلسات تبلیغات زیادی صورت نمی‌گیرد، مگر چند بار اعلام در پشت بلندگوها.این فرصتی طلایی است برای مسئولان برگزارکننده نمایشگاه تا باعث آشنایی و نزدیکی نویسندگان، شاعران و راویان کتاب‌های این حوزه با مخاطبان شوند.

تبلیغ بن‌کارت‌های تخفیف

یکی از ویژگی‌های نمایشگاه که به محض ورود، چشم هر بیننده‌ای را معطوف به خود می‌کرد، تبلیغات برای ارائه بن‌های تخفیف بود. روی ون‌های ورودی نمایشگاه دست‌کم دو کاغذ چسبانده بودند که از فلان محل بن خود را تهیه کنید.

در خبرگزاری‌ها هم زیاد از بن‌ها صحبت شده بود، ولی بن اختصاص یافته به یک فرد با مدرک کارشناسی به این صورت بود که شخص باید 24 هزار تومان پرداخت می‌کرد و یک کارت 30 هزار تومانی دریافت می‌کرد. این همه تبلیغ برای 6000 تومان تخفیف آن هم برای گروهی که مدرک لیسانس دارد؟ درست است که کتاب‌ها نیز 20 درصد تخفیف داشت، ولی 6000 تومان هزینه خرید یک جلد کتاب با قیمت‌های امروزی نیست. در همین نمایشگاه، چند دایره‌المعارف نفیس مصور درباره تاریخ جنگ ایران و عراق، تاریخ یهودیت و صهیونیسم و فلسطین در غرفه انتشارات عابد ارائه می‌شد.

این دایره‌المعارف‌ها ورق گلاسه داشتند، با عکس‌های رنگی، صفحه‌بندی خوب و بسیار مرتب و جذاب برای خواندن. مسئول غرفه می‌گفت که یکهزار تصویر دیده نشده در کتاب دایره‌المعارف مصور تاریخ جنگ به کار رفته است. ولی قیمت این کتاب با تخفیف نمایشگاه بیش از 30 هزار تومان بود. واقعیت این است که مخاطبان این نمایشگاه آنقدرها زیاد نبودند. پس جا داشت که تخفیف‌های بیشتری به همین گروه ارائه شود تا کتاب‌های خوب نه صرفا از سوی ارشاد، بلکه از سوی مردم خریداری شود و به کتابخانه‌های شخصی افراد راه پیدا کند. چرا نباید در کتابخانه‌های آنهایی که اهل خواندن هستند، چند کتاب خوب درباره دفاع مقدس وجود داشته باشد؟

تنوع‌های غیرکتابی

در نمایشگاه کتاب دفاع مقدس همه چیز در کنار هم جمع شده است و تقسیم‌بندی‌های آنچنانی جایگاه خاصی ندارد، مثلا در میان غرفه‌های فروش کتاب، غرفه‌ای که مهمات فرهنگی ثاقب معبر نام دارد، وسایل به کار رفته شده در جبهه‌ها را به فروش می‌رساند، وسایلی مانند مین گوجه، مین والمر، مین منور، نارنجک پلاستیکی و بیسیم پی‌آر‌سی که این وسایل بیشتر در فضاسازی یادواره‌ها و یادمان‌ها و حتی تزئینات و... کاربرد دارد.

غرفه دوست شهیدم، یکی دیگر از غرفه‌های این نمایشگاه بود که در آن به پرسش‌های افراد در باب جنگ ایران و عراق پاسخ داده و اطلاعاتی درباره شهیدان به مخاطبان ارائه می‌شد.البته از نمایش‌ها و تئاترهای خیابانی این نمایشگاه نباید گذشت که افراد زیادی را سمت خود جلب می‌کرد تا جایی که گاهی اوقات مسئولان غرفه‌ها نیز مشغول تماشای نمایش می‌شدند.

در انتها باید به این نکته اشاره کرد که شاید اگر این نمایشگاه در هفته دفاع مقدس برگزار می‌شد با توجه به تبلیغات گوناگونی که در آن زمان صورت می‌گیرد و حال و هوای روزهای جنگ بیش از هر وقت دیگری زنده می‌شود، مخاطبان بیشتری برای بازدید از این نمایشگاه وقت می‌گذاشتند و کتاب‌های مورد نظر خود را خریداری می‌کردند.

حورا نژادصداقت / جام‌جم