پخش مستند‌های دیروز با صدای امروز

چهارسوی علم در دو بخش زبان اصلی و دوبله به زبان فارسی به نمایش مستندهای خارجی اقدام می‌کند و از نظر انتخاب بجا و درست آثار، تا حد زیادی هم موفق عمل کرده است.

تاکنون برنامه‌های علمی زیادی از شبکه‌های مختلف تلویزیون سیما پخش شده که بیشتر آنها به صورت مجموعه برنامه‌های ترکیبی یا برنامه‌های گفت‌وگومحور تهیه شده‌اند، اما چهارسوی علم این‌بار سمت و سوی دیگری را برای پرداخت به علوم گوناگون در پیش گرفته است و با گردآوری مجموعه مستندهای علمی شناخت لازم را به مخاطب می‌دهد.

یکی از ویژگی‌های برنامه‌های مستند، استنادی و  قابل ارجاع بودن آنهاست. وقتی در یک برنامه مستند به‌عنوان مثال به مقوله میراث فرهنگی پرداخته می‌شود، همزمان با ارائه هر معلولی، علت آن نیز، هم در تصاویر گرفته شده و هم توسط کارشناسان مربوط مورد بررسی قرار خواهد گرفت، برای بیننده تاثیرگذاری آن دوچندان خواهد بود. همه آنچه گفته شد بدون در نظر گرفتن ابعاد هنری و تکنیک‌های ساخت برنامه مستند است که به تنهایی می‌تواند مخاطب را مجذوب زرق و برق، واقعیت‌های مسحور‌کننده و تکنیک‌های اجرایی خود کند.

این مستندها عمدتا به وسیله دوبلورهای شناخته شده و پرسابقه صدا و سیما که لحن و آهنگ صدای آنها تا حدی تکراری شده و از طراوت و تازگی آثار نمایش داده شده کم می‌کند، دوبله شده است، اگرچه محاسنی دارد اما معایبی نیز خواهد داشت. توضیح بیشتر این‌که اگرچه صدای آشنا مخاطب را به خود فرامی‌خواند، بخصوص اگر صدای مورد علاقه او باشد، اما به همان اندازه از تاثیر دیگر وجوه یک برنامه مستند می‌کاهد.

مشهور است در کار دوبلاژ برنامه‌های تلویزیون تمایل کمتری به بهره‌گیری از استعدادهای جدید وجود دارد و دست‌اندرکاران مربوط همچنان مصر به استفاده از صداپیشگان قدیمی و شناخته شده هستند. شاید به همین دلیل است که اختلاف بسیار زیاد کیفی میان دوبلورهای قدیم و اندک دوبلورهای نسل جدید وجود دارد؛ در حالی که امروزه در دنیا فن دوبلاژ دارد، اهمیتی نظیر بازیگری پیدا می‌کند و از همین رو صدای شخصیت‌های انیمیشنی را بازیگران مطرح سینما اجرا می‌کنند.

تازگی یک برنامه سینمایی و تلویزیونی فقط به موضوع، کادر فنی و هنری و ساختار بدیع بستگی ندارد. در مواردی که برنامه نیازمند دوبله به زبان اصلی یا به زبان دیگر است، صدا نیز همردیف با دیگر عوامل، نقش تعیین‌کننده دارد و نیازمند تازگی با بهره‌گیری از گوینده‌های جدید و کم‌‌سابقه و البته حرفه‌ای است. پیداست لازمه حرفه‌ای بودن، صرفا برخورداری از سابقه طولانی نیست و هرچه وسعت صداپیشگان یک شبکه تلویزیونی بیشتر باشد توانایی آن شبکه برای جذب مخاطب و جلب رضایت او نیز بیشتر خواهد بود.

نقص دیگر برنامه، عدم ارتباط منطقی مستندهای انتخاب شده با یکدیگر است. نام برنامه چهارسوی علم است، اما چنین نیست که مستندهای به نمایش درآمده در آن، همه مرتبط با مقوله علم باشد. برخی از آنها موضوعات خبری و اجتماعی دارند که نظرگاه علمی در آن حداقل بوده یا اصلا مد نظر نبوده است. برخی دیگر مختص مقوله هنر است که آن نیز چندان مبتنی بر علوم نیست مگر آنجا که هنر به صنعت وابسته باشد.

خصوصیت مثبت دیگر این قسمت از مجموعه برنامه چهارسوی علم، بهره‌گیری از روش بحث و نظر درباره آثار به جای ارائه تحلیل‌های قطعی و یقینی است. افراد مختلفی درباره آثار مورد بحث اظهارنظر می‌کنند. کارشناسان، مکتشفان و دست‌اندرکاران مختلف روی تصاویر مستند به صورت نریشن‌وار سخن می‌گویند که این مساله برتری بیشتری بر واگویه‌های شخصی یک نریتور دارد و بیشتر از این‌که عواطف و احساسات بیننده را نشانه رفته باشد با ذکر نظرگاه‌های مختلف به صورت علمی یک پدیده و یا یکی از مظاهر علم مورد نقد و بررسی یا واکاوی قرار می‌گیرد. این شکل از برخورد در تناسب بیشتری با یک مبحث علمی است که می‌تواند شناخت دقیق چند بعدی و کامل‌تری به مخاطب داده و او را در مواجهه درست با علت و معلول قرار دهد.

مریم رها