شیوه‌های ترجمه در مستندهای تلویزیونی

همواره در کارهایم سعی می‌کنم تحقیق زیادی را در حیطه مستندی که قرار است ترجمه کنم، انجام دهم؛ به همین دلیل مدام در اینترنت که نوعی دائره‌المعارف کل است، تحقیق می‌کنم چرا که به‌واسطه آن به نوعی به همه دائره‌المعارف‌ها وصل می‌شوید و از این طریق سعی می‌کنم کلمات تخصصی مدنظر را با فرهنگ‌های مختلف ترجمه کنم تا در نهایت به آن معنی مورد نظر دست پیدا کنم. در کل مساله ترجمه آن هم در حیطه مستند، بسیار زمانبر است و مترجم باید زمان زیادی را صرف ترجمه آن کند، در حالی که دستمزد چندانی در این مورد دریافت نمی‌کند و از این نظر مترجم‌ها همواره مظلوم واقع می‌شوند.

میزان زمانی ترجمه به شرایط مختلفی بستگی دارد. اگر به‌طور متوسط زمان مستند بین 40 تا 50 دقیقه باشد، سه روز کار ترجمه آن به‌طول می‌انجامد و در این میان، مستند‌هایی داریم که حدود 90 دقیقه هستند و طبیعی است که ترجمه‌ آنها بیشتر طول بکشد. از طرفی، برخی مستند‌ها مانند اثری که مدتی قبل کار ترجمه آن را انجام دادم، به لحاظ محتوایی بسیار سنگین هستند؛ این مستند که یک دهه تاثیرگذار نام داشت، در مورد تاریخ سینما در دهه 70 بود و چون با حجم زیادی از اسامی تهیه‌کننده، کارگردان و بازیگر و... مواجه بودم، باید به‌گونه‌ای عمل می‌کردم که تلفظ این اسم‌ها را در ایران پیدا کنم چون برخی از افراد سرشناس اصلا با تلفظ دیگری در ایران شناخته شده هستند و برای تعادل برقرار کردن این قضیه، زمان زیادی را صرف کردم که خوشبختانه نتیجه کار هم خوب شد. و ارزش وقت و انرژی‌ای که برای آن گذاشتم، داشت.

در ترجمه مستند اگر تصویر گزارشگر و گوینده نمایش داده نشود، سینک کردن دیالوگ‌ها اهمیتی ندارد و شما می‌توانید توضیحات بیشتری را در مورد تصاویر بدهید؛ درست مانند زمانی که در یک فیلم و سریال بازیگر تصویرش دیده نمی‌شود یا پشت به‌دوربین است. نکته دیگری که در مورد ترجمه مستند‌ها وجود دارد، ترجمه آن به شکل روان و رسا؛ به‌گونه‌ای که مخاطب کاملا با آن ارتباط برقرار کند؛ به طور مثال گاه پیش می‌آید در مورد مستندی در زمینه حیات وحش، شما باید تحقیق زیادی را انجام دهید تا متوجه شوید فلان دایناسور در ایران به چه نامی تلفظ می‌شود تا از این طریق نام آن حیوان برای مخاطب محسوس باشد.

متن مستندها بیشتر درباره مباحث علمی و فرهنگی است و از این نظر کم پیش می‌آید با فرهنگ ما مغایرت داشته و نیاز به ممیزی باشد. در هر حال اگر خودم حس کنم ممکن است دیالوگی ممیزی شود، سعی می‌کنم خودم جایگزین مناسبی برای آن پیدا کنم تا به مفهوم لطمه‌ای وارد نکند، البته اصل متن را هم با فونت دیگری در صفحه می‌گنجانم تا اگر ویراستار یا مدیر دوبلاژ صلاح دانست، از آن استفاده کند.

در دوبله کار مستند، تعامل مدیر دوبلاژ و مترجم، بسیار اثرگذار است، منتها در شرایط کنونی به‌دلیل دستمزدهای کمی که به مترجم‌ها پرداخت می‌شود و زمان کمی که آنها برای ترجمه در اختیار دارند، این امکان در اختیارشان نیست که به استودیو بروند و با مدیران دوبلاژ درباره ترجمه‌ها رایزنی کنند، اما همه تلاشم را به کار می‌بندم تا با توضیحات اضافی که در متن به مدیر دوبلاژ می‌دهم، به نوعی این مساله را جبران کنم؛ البته اگر آنها سوالی داشته باشند و به نکته مبهمی برخورد کنند، می‌توانند با من تماس بگیرند.

در بحث ترجمه نباید این موضوع را فراموش کرد که ترجمه لغت به لغت در تمام دنیا منسوخ شده؛ به این دلیل که ادبیات دستوری هر زبانی با دیگری متفاوت است و از این نظر شما نمی‌توانید همه کلمات را عین همان چیزی که هست، ترجمه کنید؛ به همین علت مترجم باید به فکر انتقال مفاهیم باشد، البته یک نکته در بحث ترجمه وجود دارد، این که شما وقتی متنی را ترجمه می‌کنید، شبیه به فردی هستید که موادی را از ظرفی به ظرف دیگر منتقل می‌کنید و به دلیل این انتقال بی‌شک ظاهر آن مواد تغییر می‌کند اما به لحاظ طعم و مزه شما با همان مواد روبه‌رو هستید، در ترجمه هم شاید شکل ظاهری تغییر کند، اما مفهوم باید دست نخورده‌ باقی بماند. درهر حال دور از ذهن نیست که شما وقتی می‌خواهید متنی را از جایی به جای دیگری منتقل کنید، آن را با فرهنگ مقصد تطبیق دهید.

محمود گودرزی/ مترجم تلویزیون