جلوه‌هایی برای خیال‌انگیزی تصاویر

به طور کلی تصاویر خیالی که در فیلم، تلویزیون، تئاتر و صنایع سرگرم‌کننده جهت شبیه‌سازی رویدادهای ذهنی در یک داستان نمایش داده می‌شود، جلوه‌های ویژه نامیده می‌شود که در عمل به دو بخش جلوه‌های بصری رایانه‌ای و جلوه‌های مکانیکی یا میدانی تقسیم می‌شود.

بدون شک امروزه جلوه‌های ویژه رایانه‌ای در صنعت فیلمسازی و سریال‌سازی حرف اول را می‌زند و حتی به یک ویژگی منحصر به فرد در سریال‌ها بدل شده و به بسیاری از آثار تلویزیونی برتری می‌بخشد. شاید این عنصر در سریال‌های تاریخی و فیلم‌های پلیسی که یکی از جذاب‌ترین گونه‌های سینمایی و تلویزیونی محسوب می‌شوند، بیشتر به چشم می‌آید و اجرای درست جلوه‌های ویژه، هیجان، تعلیق، اکشن و معمایی بودن آن اثر را به مخاطب منتقل می‌کند.

هرچند که بیشتر کار جلوه‌های ویژه در مرحله پس از تولید انجام می‌شود، اما باید به دقت طراحی شده و در مراحل پیش‌تولید و تولید طراحی و تنظیم شود. ناظر جلوه‌های بصری معمولا از بدو مرحله تولید با کارگردان و تمام نیروهایی که به جلوه‌های ویژه مربوط می‌شوند، سروکار دارد تا با همفکری همدیگر کار ارزنده‌ای را برای بینندگان تهیه کنند. حال با توجه به این‌که مدتی است جلوه‌های بصری که در سریال‌های تلویزیونی بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد، سراغ برخی از طراحان جلوه‌های ویژه و کارگردان آشنا با این حرفه رفتیم تا درباره چند و چون و موانعی که بر سر راه این امر قرار گرفته با آنها صحبت کنیم.

ابزار کار وجود دارد

مجید شبندی سال‌هاست طراح جلوه‌های ویژه سریال‌ها و فیلم‌های تلویزیونی مختلف است و مسئولیت جلوه‌های بصری سریال «خاطرات مرد ناتمام» را نیز به عهده دارد. شبندی درباره تکنیک‌های جلوه‌های ویژه در سریال‌های تلویزیونی کشورمان به «جام‌جم» گفت: ما از نظر تکنیکی توان این را داریم که همچون کشورهای خارجی و با معیارهای جهانی از جلوه‌های ویژه پیشرفته در کارهایمان استفاده کنیم. نمونه موفق این کار را هم در بسیاری از سریال‌ها یا فیلم‌های سینمایی دیده‌ایم. مثلا فیلم سینمایی ملک سلیمان و سریال مختارنامه که از نظر قابلیت و توانایی چیزی از نمونه‌های خارجی خود کم ندارد.

وی اضافه کرد: اما یک معضل فرهنگی بر سر راه جلوه‌های بصری وجود دارد که گاهی مشکل‌ساز می‌شود؛ آن هم این‌که این حرفه استقلال کافی ندارد. مثلا فرض کنید گروه تصویربرداری یا طراح گریم در حرفه خود آزادی عمل دارند؛ اما در جلوه‌های بصری ضمن این‌که استقلال کاری وجود ندارد، انتظارها هم زیادتر از سایر حرفه‌هاست و بدون توجه به شرایط کار گاهی توقع می‌رود که در حد فیلم تحسین شده «ارباب حلقه‌ها» کاری را تحویل دهیم. شبندی با بیان این‌که بودجه کمی برای انجام این کار در نظر گرفته می‌شود، گفت: در برخی سریال‌ها ابتدا مشخص می‌کنند که چند دقیقه جلوه‌های ویژه در کار نیاز است و براساس آن یک برآورد مالی انجام می‌دهند؛ اما در حین کار مقدار جلوه‌های ویژه افزایش پیدا می‌کند در صورتی که میزان بودجه نسبت به ابتدای کار تغییری نمی‌کند. به همین دلیل کیفیت کار پایین می‌آید.

این طراح جلوه‌های بصری ادامه داد: چندی پیش در جلسه‌ای که با آقای ضرغامی داشتیم موانع سر راه جلوه‌های بصری را مطرح و تاکید کردیم. نرم‌افزار‌هایی که در تمام جهان استفاده می‌شود در ایران نیز وجود دارد که معمول‌ترین آنها نرم‌افزار adobe و فتوشاپ بوده که بسیار کارآمد است و خوشبختانه در ایران هم بخوبی از آنها استفاده می‌شود.

وی اضافه کرد: وقتی یک فیلمنامه‌ای تصویب می‌شود هیچ وقت با کسی که متخصص جلوه‌های ویژه است مشورتی صورت نمی‌گیرد که آیا جلوه‌های ویژه که در فیلمنامه طراحی شده قابل اجرا شدن است یا خیر؟

شبندی درباره صحنه برف مصنوعی که از سوی جلوه‌های بصری در سریال خاطرات مرد ناتمام به وجود آمده بود، گفت: حقیقت این است که وقتی تصمیم گرفته شد در این سکانس برف ببارد در سریال ما اصلا سر صحنه نبودیم؛ چون این تصمیم از قبل طراحی نشده بود؛ بنابراین در زمان تدوین مجبور شدیم با استفاده از تکنیک‌های رایانه‌ای در این سکانس برف ایجاد کنیم. این ناآگاهی و همراهی عوامل تولید با مسئول جلوه‌های ویژه به کیفیت کار لطمه می‌زند.

شناخت نداشتن از جلوه‌های بصری

کامران و امیر سحرخیز، برادرانی هستند که سال‌هاست در حرفه جلوه‌های بصری فعالیت می‌کنند. آنها تاکنون جلوه‌های ویژه فیلم‌ها و سریال‌هایی مانند سلام بر فرشتگان و مختارنامه را انجام داده‌اند. کامران سحرخیز معتقد است همکاری نکردن و گاهی دانش کمی که برخی از تهیه‌کنندگان در این خصوص دارند، مهم‌ترین موضوعی است که سر راه پیشرفت جلوه‌های بصری در آثار نمایشی وجود دارد. سحرخیز درباره موانعی که سر جلوه‌های ویژه در تلویزیون وجود دارد به «جام‌جم» گفت: متاسفانه عموما جلوه‌های ویژه‌ای که در تلویزیون صورت می‌گیرد گاهی بدون برنامه ریزی انجام می‌شود و حتی در مراحل پیش‌تولید نیز این مسائل مشخص نمی‌شود.

این طراح جلوه‌های ویژه ادامه داد: گاهی مشکلات پیش‌بینی نشده‌ای در طول کار به وجود می‌آید و سکانس یا نمایی تغییر می‌کند و گاهی طراحان جلوه‌های بصری از تغییرات، مطلع نمی‌شوند که این کار در نهایت منجر به ضعف کار می‌شود.

وی با اشاره به این‌که نبود درک و آشنایی برخی از تهیه‌کنندگان از پیچیدگی‌های جلوه‌های بصری به کلیت کار لطمه می‌زند، گفت: بسیاری از این تهیه‌کنندگان فکر می‌کنند این کار چیزی شبیه به تدوین است و از تدوینگر می‌خواهند که این کار را انجام دهد.

سحرخیز ادامه داد: مسائل مالی نیز مشکلات زیادی در کار ما ایجاد می‌کند. گاهی از لحاظ تکنیکی کارهای بین‌المللی را می‌بینیم که از لحاظ کیفیت از سطح کار ما بسیار بالاتر هستند؛ اما این موضوع را باید با هزینه‌هایی که صرف آن کار می‌شود، مقایسه کرد. اگر نصف هزینه‌هایی که در سطح جهانی برای جلوه‌های ویژه در نظر گرفته می‌شود، برای کارهای داخلی اختصاص داده شود، قطعا نتیجه کارها بهتر خواهد شد.

طراحی جلوه‌های ویژه کار تدوینگر نیست

بهرنگ توفیقی کارگردان سریال «مسیر انحرافی» است که چندی پیش از تلویزیون پخش شد و با توجه به داستانش، باید از جلوه‌های بصری فراوانی نیز بهره می‌برد و به عقیده بسیاری از کیفیت خوبی نیز برخوردار بود. او معتقد است تعامل و هم‌اندیشی بین کارگردان و طراح جلوه‌های بصری از نکات مهمی است که در کیفیت خوب و نتیجه نهایی تاثیر مستقیم دارد. به اعتقاد توفیقی، کارگردان به عنوان مهم‌ترین کسی که مهندسی نماها را انجام می‌دهد باید از همان ابتدای کار نماها و سکانس‌هایی را که قرار است با جلوه‌های ویژه کامل شوند مشخص و با طراحان جلوه ویژه درباره آنها مشورت و هماهنگ کند. این کارگردان با بیان این‌که آشنا بودن کارگردانان با اصول اولیه جلوه‌های بصری از مهم‌ترین معیارهای موفقیت این کار است، گفت: کارگردان پیش از انجام دکوپاژ یا مشخص‌کردن نماها و چگونگی تصویربرداری از آنها باید بداند که قرار است در چه نماهایی از جلوه‌های ویژه استفاده کند.

وی ادامه داد: بسیاری از افرادی که در امر جلوه‌های بصری در سریال‌ها فعال هستند، مهارت و تجربه زیادی دارند؛ اما برخی گارگردانان متاسفانه بدرستی از مهارت و تجربه آنها استفاده نمی‌کنند. گاهی پیش آمده که بسیاری از کارگردانان مسئولیت طراحی جلوه‌های بصری را به دوش تدوینگر می‌اندازند در صورتی که این کار باید به متخصص داده شود.

وی افزود: ما سعی کردیم بسیاری از این موارد را در سریال «مسیر انحرافی» رعایت کنیم تا آنجا که بسیاری در آن زمان فکر می‌کردند که برخی صحنه‌ها یا تکنیک‌های این سریال در خارج از کشور انجام شده است؛ در صورتی که باید با افتخار بگویم که در ایران متخصصان زیادی وجود دارد که کارشان را خوب بلدند، مثلا بسیاری از کسانی که طراحی جلوه‌های بصری این سریال را به عهده داشتند، ماه‌ها برای طراحی یک هواپیما در کامپیوتر وقت صرف کردند. به هر حال باید بپذیریم که اگر قرار باشد کار خوب تحویل دهیم باید بپذیریم که این کار هزینه‌بر است و به صبر و زمان زیادی از سوی عوامل تولید نیاز دارد.

شاید خاستگاه اصلی‌ جلوه‌های ویژه در ایران سینما بوده است؛ اما استفاده از این تکنیک روز به روز در تلویزیون بیشتر می‌شود. شاید بسیاری از تهیه‌کنندگان تا یک دهه قبل جلوه‌های ویژه را منحصر به سینمای جنگ می‌دانستند؛ اما حالا ضرورت این تکنیک را در فیلم‌ها و سریال‌های تاریخی، اجتماعی و.. نیز حس می‌شود. نقش جلوه‌های ویژه در سریال‌سازی و جذابیت این سریال‌ها به واسطه استفاده مناسب و حرفه‌ای از این تکنیک موضوعی است که باید بیش از اینها به آن پرداخت تا با آسیب‌شناسی این حرفه و بررسی موانع و مشکلات پیش روی آن به رفع موانعی پرداخت که در برابر پیشرفت این علم در ایران قد علم کرده‌اند.

مهراوه فردوسی / گروه رادیو و تلویزیون