فیلمنامه خوب پیش نیاز موفقیت تله فیلم‌ها

در کشور ما نیز چند سالی است این فیلم‌های تلویزیونی بشدت مورد استقبال قرار گرفته و به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های رسانه ملی تبدیل شده است. امروزه تولید فیلم‌های ویدئویی، به صورت جدی در کشور رونق گرفته است. ورود شبکه‌های مختلف تلویزیونی به عرصه تولید تله‌فیلم، حضور این آثار در چند دوره از جشنواره بین‌المللی فیلم فجر و بازپخش این آثار از شبکه‌های مختلف، نشان داده تله‌فیلم‌ها جای خود را میان بینندگان و مسئولان باز کرده‌اند. اما هنوز نمی‌توان با اطمینان گفت تله‌فیلم‌ها توانسته‌اند به عنوان آثار فاخر تلویزیونی به عموم مردم عرضه شوند. بسیاری از دست‌اندرکاران تولید تله‌فیلم و مدیران تلویزیون، مشکل فیلمنامه را مهم‌ترین مانع پیش روی این آثار می‌دانند. در این زمینه با چند کارگردان، نویسنده و مدیر درباره موانع پیش‌روی این آثار صحبت کردیم.

فرزاد موتمن، کارگردان سینما و تلویزیون که در کارنامه خود ساخت فیلم‌های موفقی همچون شب‌های روشن، پوپک و مش ماشاالله، رستگاری، کرگدن، آذر و... را دارد در یک آسیب شناسی کلی درباره تله‌فیلم‌ها به «جام‌جم» گفت: به نظر من مهم‌ترین مشکل فیلم‌های تلویزیونی را باید در فیلمنامه‌ آنها جستجو کرد. متاسفانه بیشتر فیلمنامه‌هایی که تائید می‌شود قابل ساخت نیست. شاید تعجب‌آور باشد، اما باید بگویم بیشتر فیلم‌هایی که من کارگردانی کرده ام، فیلمنامه‌های ناقصی داشته‌اند. وی با اشاره به این‌که فیلمنامه نیمه دوم تله‌فیلم «دماغ» نوشته نشده بود، گفت: این موضوع باعث می‌شود بار اصلی ساخت یک فیلم بر دوش کارگردان بیفتد و در طول کار فشار زیادی را متحمل شود. ما در تله‌فیلم دماغ مجبور بودیم بسیاری از صحنه‌ها را دوباره بنویسیم یا حتی برخی دیالوگ‌ها توسط خودم، بازیگران یا منشی صحنه نوشته شود.

وی افزود: بسیاری از این فیلمنامه‌ها، ویژگی‌های یک متن حرفه‌ای و جذاب را ندارد. توزیع اطلاعات در آنها غلط است، نقطه عطف ندارند، شخصیت‌پردازی مناسبی در آنها صورت نگرفته، ریتم مخدوشی دارند و دیالوگ‌ها عموما استحکام خاصی ندارند، اما متاسفانه همین متون نیز تائید می‌شوند. وی اضافه کرد: یک بار فیلمنامه‌ای از کروساوا را به فارسی ترجمه کردم و اسامی را به ایرانی برگرداندم. اما در کمال تعجب این فیلمنامه با این توجیه که ابعاد دراماتیک ندارد، پذیرفته نشد.

این کارگردان با اشاره به این‌که مفاهیم اخلاقی نیز گاهی بیش از حد به ساختار فیلم تحمیل می‌شود، گفت: هر چیزی که نتوان به علت گستردگی ابعاد، تعریف دقیقی از آن داشت، نباید به یک متن ورود پیدا کند. چرا که با این کار به فیلمنامه آسیب می‌رسد. مسائل اخلاقی و مفاهیم گسترده بشری یکی از همین موضوعات است که وقتی یک فیلمنامه‌نویس ضعیف آنها را در متن بیاورد دچار نقص در محتوا و در نهایت ضعیف شدن کار می‌شود.

موتمن افزود: البته نباید از هزینه پایین تولید این تله‌فیلم‌ها غافل ماند. این موضوع باعث می‌شود یا فیلمنامه‌نویسان حرفه‌ای درگیر نوشتن فیلمنامه برای تله‌فیلم نشوند یا اگر مجبور به این کار شوند برای نگارش دقیق و جذاب یک فیلمنامه وقت زیادی نگذارند.

این کارگردان ادامه داد: مهم‌ترین راه برای برون رفت از شرایط فعلی این است که فیلمنامه‌ها با مشورت کارگردان به نگارش دربیایند. اگر برخورد درستی با فیلمنامه شود مطمئنا مورد اقبال قرار می‌گیرد. همچنین تولید انبوه تله‌فیلم باعث شده کمیت فدای کیفیت بشود. اگر تعداد کمتری تله‌فیلم تهیه شود، بودجه بیشتری برای چند فیلم خوب اختصاص داده می‌شود و تله‌فیلم‌ها در زمان‌های منطقی‌تری ساخته می‌شود.

فریدون فرهودی، نویسنده تله‌فیلم‌های «ماه می‌تابد»، «چند قدم آن طرف‌تر» و «حفره» معتقد است دستمزد پایین و فشار زمانی که بر نویسندگان وجود دارد به نگارش شتابزده فیلمنامه منجر می‌شود.

وی ادامه داد: ضعف تله‌فیلم‌ها فقط به فیلمنامه آنها برنمی گردد. نحوه تولید، دستمزد پایین، برخورد تهیه‌کننده و کارگردان با فیلمنامه و... موانع زیادی بر سر راه تولید یک تله‌فیلم جذاب به وجود می‌آورد. همچنین گاهی پیش می‌آید برخی نویسنده‌ها همزمان مشغول نوشتن چند فیلمنامه می‌شوند یا گاهی بسیاری از جوان‌ترها و نگارش تله‌فیلم را یک آزمون و خطا یا یک جور تمرین برای کسب تجربه می‌دانند.

وی با تاکید بر این‌که به نظر من تلویزیون باید قدم سازنده‌ای در رفع مشکل تله‌فیلم‌ها بردارد، گفت: با برنامه‌ریزی دقیق برای تولید و سرمایه‌گذاری این گونه آثار تلویزیونی می‌توان از ورود فیلمنامه‌های ضعیف به این عرصه جلوگیری کرد. همچنین وقت آن است که از گنجاندن مفاهیم شعاری در فیلمنامه‌ها بپرهیزیم. فیلمنامه‌نویس باید از نقطه آغاز روی همه چیز دقت و کنترل داشته باشد و بیش از اندازه به سمت مفهوم‌گرایی و شعارزدگی نرود.

فرهودی ادامه داد: همچنین امکانات مالی تله‌فیلم‌ها هنوز رشد چندانی نکرده است. این مسائل روی زمان تصویربرداری، لوکیشن‌ها و طراحی فضاها نیز تاثیر می‌گذارد. در روند تولید تله‌فیلم صرفه‌جویی ناخواسته‌ای اتفاق می‌افتد که در نهایت به ضعف کار منجر می‌شود.

در مقابل این نظر، نادر مقدس، کارگردان تله فیلم‌های شهر فرشتگان، دست عشق و زندگی گمشده عقیده دارد وقتی متن یک فیلم تلویزیونی ضعیف باشد یک کارگردان نمی‌تواند در ساخت و نحوه روایت آن معجزه کند. این کارگردان با بیان این‌که اگر قرار است یک تله‌فیلم بارها از شبکه‌های مختلف پخش شود باید متن محکمی پشت آنها باشد تا کشش لازم را برای بیننده ایجاد کند، گفت: خوشبختانه چند وقتی است تله‌فیلم‌ها از شبکه‌های مختلف بازپخش می‌شود و مخاطبان زیادی با خود همراه می‌کند. همچنین ساخت تله‌فیلم‌های خوبی که در این چند ساله موفق به کسب جایزه‌های جشنواره‌های داخلی و خارجی شده‌اند از این نشان دارد که این آثار اگر مورد توجه قرار بگیرند تا حد زیادی می‌توانند نزد مخاطب دارای جایگاه خوبی شوند.

وی ادامه داد: متاسفانه کسانی که مسئولیت ساخت این تله‌فیلم‌ها را به عهده می‌گیرند شناخت زیادی از چند و چون فیلمنامه‌ها و آثار ادبی فاخر ندارند و به همین دلیل فیلمنامه‌هایی تصویب می‌شود که کیفیت لازم را ندارد.

مقدس با اشاره به این‌که کمبود بودجه نیز مانع بزرگی بر سر راه کارگردانان است، گفت: یک کارگردان اگر بخواهد از بازیگران چهره و مطرح در فیلمش استفاده کند مجبور است بودجه زیادی به آنها تخصیص دهد و در نتیجه بودجه کمتری برای سایر عوامل تولید کنار گذاشته می‌شود.

وی با اشاره به این‌که انبوه‌سازی در تله‌فیلم‌ها اتفاق مثبتی است، گفت: به نظر من باید از این موضوع استقبال کرد. اما ابتدا باید امکان ورود افراد حرفه‌ای به کار فراهم شود. همچنین وقتی یک متن به سمت سفارشی شدن یا شعارزدگی و ارائه مفاهیم اخلاقی و... برود از سایر وجوه نمایشی و دراماتیک غافل می‌ماند. البته به نظر من در حال حاضر در دوران تجربه و گذار هستیم و طی کردن این مسیر ناهموار در نهایت ما را به جایگاه امیدوارانه‌تری رهنمون می‌کند.

مرجان اشرفی‌زاده، نویسنده فیلمنامه‌های آذر و سکوت مادرانه معتقد است فیلمنامه تله فیلم‌ها به تنهایی مانعی بر سر راه موفقیت یک تله فیلم ایجاد نمی‌کند و گاهی این فیلمنامه‌ها در مرحله روایت و اجرا دچار مشکل می‌شود. به این صورت که بسیاری از کارگردانان هنگام روایت با دخالت و تغییر متون یا چینش ناموزون عوامل یک فیلمنامه را ناقص می‌کنند یا در زمان کارگردانی نمی‌توانند بخوبی حق مطلب را ادا کنند.

وی افزود: نویسندگان بسیار مستعدی وجود دارند که به علت عدم مدیریت یا به این بخش راه نمی‌یابند یا به علت تحمیل برخی فشار‌ها نمی‌توانند بخوبی از پس نگارش یک متن برآیند. اگر مدیران ساز و کار درستی را پیش بگیرند، یعنی سیاستگذاری‌های فکری و تولیدی در این بخش به درستی مشخص شود، تمام عوامل تولید از کارگردان گرفته تا بازیگران و نویسندگان با وسواس بیشتری انتخاب می‌شوند و درنهایت کار حرفه‌ای‌تری به بینندگان تحویل می‌دهند.

محمدکاظم کاظمی، مدیر گروه فیلم‌های تلویزیونی شبکه یک معتقد است تلویزیون به عنوان تولیدکننده تله‌فیلم، آنها را به تهیه‌کننده سفارش می‌دهد، اما باید در کنار این سفارشات، جلسات مفاهمه‌ای و مشورتی نیز با کارگردانان و نویسندگان تشکیل شود تا به درک متقابل میان آنها منجر شود و موضوعات مطرح شده بطور کامل در ذهن همه جا بیفتد. این اتفاق باعث می‌شود گروه سازنده بر اثر توافق و مشورت صورت گرفته، فضای هنرمندانه‌ای در تله فیلم‌ها به وجود بیاورد و بتواند مفاهیم آن را بخوبی انتقال دهد.

وی با اشاره به این‌که هنرمند باید به نقطه‌ای برسد که از روی اعتقاد قلبی کار بسازد، گفت: این موضوع باعث می‌شود یک اثر به علت انرژی زیادی که سازندگان روی آن می‌گذارند به دل مخاطب هم بنشیند.

کاظمی افزود: متاسفانه بودجه‌هایی که برای تله فیلم‌ها اختصاص داده می‌شود خیلی کم است و در بدترین حالت خود قبل از ساخت یک اثر و بدون توجه به چند و چون و کیفیت یک تله‌فیلم تصویب می‌شود. این در صورتی است که بودجه‌ها باید نسبت به ضعف و قوت هر فیلمنامه تغییر کند و کف و سقف داشته باشد. البته همچنین عدم همکاری سازمان‌ها و نهادهای مختلف مربوط با موضوع تله‌فیلم‌ها از مهم‌ترین مشکلات است.

وی ادامه داد: ما همچنین باید دغدغه‌های مردم را به شکل مطلوبی در تله‌فیلم‌ها انعکاس دهیم، اما در کنار آن باید مراقب باشیم فضا به سمتی پیش نرود که چند پیام به طور همزمان در یک تله‌فیلم عنوان شود، چون با این کار مخاطب سرگردان شده، میان انبوه پیام‌های متفاوت گم می‌شود.

نگاهی به مشکلات پیش روی تولید تله‌فیلم در شبکه‌های مختلف تلویزیونی نشان می‌دهد بسیاری از استانداردهای لازم برای تولید آثار خوب در ساخت تله‌فیلم‌ها رعایت نمی‌شود. حال با توجه به این‌که تله‌فیلم‌ها امروزه به جزئی جدایی ناپذیر در تلویزیون تبدیل شده‌اند و به دلیل پخش چندباره از شبکه‌های مختلف ماندگاری بیشتری پیدا کرده‌اند، دیگر نمی‌توان به این آثار بی‌توجه بود و براحتی از کنار آن گذشت. اکنون وقت آن است که همه دست اندرکاران تولید تله‌فیلم و مدیران این بخش با عزمی جدی در جهت ارتقای کیفیت و برطرف کردن موانع پیش روی این گونه آثار برنامه‌ریزی کنند.