پژوهش ‌موفقیت سریال را تضمین می‌کند

بهره بردن از محتوای کتب مذهبی، تاریخی، پزشکی و... به عهده نویسنده و کارگردان یک اثر نمایشی است که برای سندیت بخشیدن به محتوای سریال خود از نظرات کارشناسان و تیم تحقیقاتی آن حوزه استفاده می‌کنند.

آنچه مسلم است این که هر چه یک اثر بتواند بیشتر از منابع دست اول و تجارب و علم افرادی که به این منابع دسترسی دارند، استفاده کند کار موفق تری را به بیننده عرضه می‌کند.

اما نکته قابل توجه، تعامل کارشناسان به عنوان افرادی که بار علمی و جدی یک کار را به عهده دارند و کارگردانان و نویسندگان به عنوان درام‌پرداز است.

سریال «کلاه پهلوی» که در حال حاضر از شبکه یک در حال پخش است از آن ‌آثاری است که به خاطر محتوای تاریخی‌‌ حساسیت بالایی دارد.

این سریال از چند کارشناس و مشاور تاریخی بهره برده و توانسته یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخی را بخوبی به تصویر بکشد.

موسی حقانی، مدیر پژوهش موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران یکی از این کارشناسان است که در ساخت سریال کلاه پهلوی مشارکت داشته و گروه سازنده از نظرات کارشناسی او در روایت سریال استفاده کرده‌اند.

وی درباره تعامل کارشناسان و سازندگان آثار تاریخی می‌گوید: سریال‌های تاریخی مستقیم با هویت یک جامعه مرتبط هستند و از آنجا که تعداد زیادی از افراد، بیننده این سریال‌ها هستند، اگر سازندگان آن نتوانند در ارائه تصویری درست از تاریخ موفق عمل کنند هویت یک جامعه را دچار خدشه می‌کنند. ‌

وی ادامه می‌دهد: کارشناسان مجرب و تاریخدانان باید از وقتی طرح آماده می‌شود تا زمان تدوین یا حتی پس از آن در کار حضور داشته باشند. همچنین از طراحی دکور تا صحنه و لباس و گریم گرفته تا مسائل محتوایی و تاریخی که اهمیت زیادی در شکل دهی و بازنمایی درست و دقیق تاریخ دارد به عهده کارشناسان است.

حقانی با اشاره به این‌که بی‌توجهی به مشاور تاریخی لطمات زیادی به برخی سریال‌ها زده ادامه می‌دهد: یک روایت وارونه از واقعه تاریخی باعث می‌شود کارکرد اصلی و مهم تاریخ یعنی عبرت‌آموزی اتفاق نیفتد و اگر وقایع بخوبی منعکس نشود این کارکرد نیز زیر سوال می‌رود. ‌

وی درباره حضور کارشناسان‌حین تهیه کار می‌گوید: ضرورتی ندارد کارشناس در تک‌تک صحنه‌ها حضور داشته باشد، چون اگر ارائه طرح و تدوین فیلمنامه با مشورت کارشناسان صورت گرفته باشد دیگر نیازی به حضور آنان ‌سر صحنه نیست. ‌

این کارشناس می‌افزاید: به نظر من تعامل و نحوه دخالت یک کارشناس و کارگردان به تفاهم میان آنها برمی‌گردد که باید از همان ابتدا همدلی و همراهی میانشان وجود داشته باشد. همچنین به نظر من کارشناسان نباید حقیقت و واقعیت را فدای صورت و شکل کنند. البته به شرطی که این موضوع سلیقه‌ای نباشد.

علیرضا برازش، یکی از کارشناسان مذهبی است که توانست حضور همه جانبه مشاوران و کارشناسان را در سریال‌ها به عنوان یک اصل تثبیت کند. او به عنوان مشاور مذهبی در سریال‌های مسافری از هند، کمکم کن، او یک فرشته بود و... در کنار نویسنده و کارگردان حضور داشته است.

برازش برخلاف دیگران معتقد است گروه تحقیق باید در طول کار در کنار سازندگان حضور داشته باشند و سر صحنه‌ها حاضر شوند.

وی با اشاره به لزوم حضور کارشناسان، مشاوران و تیم‌های تحقیقاتی در سریال‌هایی تاریخی و مذهبی موضوعات می‌گوید: یک مشاور مذهبی باید پا به پای نویسنده و کارگردان، در روند تهیه فیلم و سریال حضور داشته باشد تا بتواند ایرادهای کار را ببیند و آنها را اصلاح کند.

وی در پاسخ به این‌که کارشناسان و تیم‌های تحقیقاتی در حوزه‌های مختلف باید در چه مرحله‌ای از کار تحقیق و پژوهش را آغاز کنند، می‌گوید: عموما روند کار به این صورت است که بعد از نگارش فیلمنامه، تیم تحقیقاتی یا مشاور نقش خود را ایفا می‌کند. به این صورت که فیلمنامه مثلا در صد صفحه‌ برای علما و روحانیون فرستاده می‌شود تا ایرادهای آن اصلاح شود.

وی ادامه می‌دهد: این موضوع زمانی مشکل ساز می‌شود که بسیاری از علما به علت محدودیت زمان و مسائل دیگر فقط می‌توانند درباره روند تاریخی یا زمان وقوع و حتی کلیت تاریخی ـ مذهبی و شکل و شمایل یک موضوع اظهار نظر کنند و نمی‌توانند وارد جزئیات شوند.

این کارشناس مذهبی اضافه می‌کند: اگر مشاوران از ابتدا تا انتها در طول کار حضور داشته باشند و بتوانند برای تهیه صحنه‌های حساس در دسترس نویسنده باشند، می‌توانند با یک تعامل دو طرفه اصلاحات را انجام دهند و در این صورت کار کمتر با مشکل روبه‌رو می‌شود.

وی با اشاره به این‌که وظیفه کارشناسان نباید تنها به اصلاح کلیات کار تقلیل پیدا کند، می‌گوید: از نظر من جزئیاتی مانند نحوه برخورد، انتخاب لوکیشن و حتی حس یک بازیگر هنگام بازی در نقش شخصیت‌هایی که ما به ازای واقعی دارند در شکل‌دهی افکار بیننده تاثیر بیشتری نسبت به کلیات دارد و باید به آنها بیشتر توجه شود.

برازش می‌افزاید: یک مشاور علاوه بر داشتن علم و تخصص باید دید هنری هم داشته باشد و با جلوه‌های هنری تصویر، بازیگر و دیالوگ نیز آشنا باشد.

به عنوان مثال بسیاری از مشاوران بدون توجه به این‌که یک دیالوگ در چه زمانی و توسط چه کسی و با چه مشخصاتی اجرا می‌شود نظر کارشناسی خود را تحمیل می‌کنند و این موضوع مسلما به‌کار لطمه می‌زند.

‌وی درباره این‌که گاهی اوقات بی‌توجهی به جزئیات حوزه‌های حساسی همچون مذهب یا تاریخ در یک سریال ممکن است به ایراد بزرگی در آن حوزه منجر شود می‌گوید: به نظر من برخی از این موارد به این خاطر اتفاق می‌افتد که خود کارگردان و تهیه‌کننده سراغ موضوعات حساس مذهبی، تاریخی، پزشکی و... می‌روند، بدون این‌که بدانند حساسیت‌های این کار کجاست. یعنی در برخورد با این حساسیت‌ها به کارشناس مراجعه نمی‌کنند و تنها به نظر کلی آنها بسنده می‌کنند. این موضوع باعث می‌شود برخی صحنه‌ها به علت دور بودن این افراد از فضای کار به حذف و نه تصحیح آن صحنه‌ها منجر شود که در نهایت به کل کار لطمه می‌زند.

وی می‌افزاید: برای جلوگیری از این اتفاق مثلا برای تهیه یک صحنه مهم در قبرستان ما مشاورانمان را می‌فرستادیم تا در عمل شاهد اجرای این صحنه توسط بازیگران باشند و لحظه‌های خاص و حساس را کاملا با دقت ارزیابی کرده و از غلط‌های احتمالی و مصطلح جلوگیری کنند.

وی با بیان این‌که مهم‌ترین موضوع در به دست آمدن تعامل خوب و منطقی در کار، پذیرفتن مشاوران از سوی کارگردانان و تهیه‌کنندگان است، می‌گوید: برخی کارگردانان، مشاوران را مانعی ‌سر راه کار هنری و حرفه‌ای خود می‌دانند. این گروه معتقدند اگر کسی بخواهد مرتب مراقب کار باشد به داستان و وجه دراماتیک آن لطمه خواهد خورد.

برازش می‌افزود: به نظر من تعامل کارشناسان و تهیه‌کنندگان باید بسیار زیاد باشد و یک اعتماد دوسویه بین آنها به وجود بیاید. به این صورت که کارگردان به کارشناس اعتماد کند و کارشناس هم این موضوع را در نظر بگیرد که باید کار کارگردان را تسهیل کند نه این‌که باری بر دوش او باشد. در این صورت است که یک سریال خروجی خوبی خواهد داشت.

تعامل میان کارشناسان و تهیه‌کنندگان به عنوان یک اصل مهم در به وجود آمدن یک اثر نمایشی قابل اعتماد و مستند پذیرفته شده است.

اما برخلاف این‌که کارشناسان تلاش زیادی دارند حوزه مورد مطالعه آنها دچار خدشه نشود گاه این حساسیت بالا باعث به وجود آمدن وسواس می‌شود و در نهایت به وجهه‌های دیگر کار لطمه می‌زند. در این زمینه ابوالحسن داوودی، تهیه‌کننده و کارگردان می‌گوید: بسیاری از کارشناسان و مشاوران با حساسیت بیش از اندازه به وجهه درام فیلمنامه آسیب می‌زنند.

‌داوودی از جمله کارگردانانی است که با ساخت «زمین انسان ها» نشان داد به سمت تهیه آثار تخصصی میل دارد. این کارگردان با اشاره به این‌که تحقیقات در فیلمنامه‌نویسی تلویزیونی مهم‌ترین بخش یک اثر نمایشی است، می‌گوید: تهیه‌کنندگان و کارگردانانی که داستان‌های تخصصی را محور کار خود قرار می‌دهند، باید دست به عصا راه بروند و قبل از هر گونه اقدام برای نگارش فیلمنامه، اشراف کامل به مختصات آن رویداد یا حوزه داشته باشند.

وی می‌افزاید: مسلما یک فیلمنامه‌نویس عالم دهر نیست که بتواند از تمام تخصص‌ها سر در بیاورد. به همین دلیل حضور یک تیم تحقیقاتی یا کارشناس در طول کار کاملا الزامی است.

در برخی موارد فیلمنامه‌نویس برای صرفه‌جویی در وقت و هزینه اهمیتی به حضور این افراد نمی‌دهد، اما به نظر من قبل از این‌که یک طرح نوشته شود ابتدا باید در زمینه‌های تخصصی به جزئیات پرداخته شود.

این کارگردان ادامه می‌دهد: مثلا در سریال‌های با موضوعات پزشکی حتی ضبط یک سکانس ساده در اتاق عمل نیز کار سختی است. ما باید در نوع دیالوگ ها، ارتباط دکتر‌ها و پرستارها با یکدیگر، خود اتاق عمل و ابزار درون آن نیز دقت کنیم. اگر جزئیات را ندانیم، در نحوه روایت و اجرای این صحنه‌ها دچار مشکل شده و در نهایت با اعتراض بخش عظیمی از افراد متخصص مواجه می‌شویم.

داوودی می‌گوید: گاهی در آثار پزشکی برخورد‌ها و روابط به صورتی بازنمایی می‌شود که واقعیات طور کلی دگرگون می‌شود و اعتراض همگانی را به وجود می‌آورد. ما به خاطر جلوگیری از این مساله در سریال زمین انسان‌ها در هر بخش یک کارشناس جراحی ویژه داشتیم که در تک‌تک صحنه‌ها حضور داشت و موارد را به صورت جزئی نظارت می‌کرد.

وی با این اشاره به این‌که باید میان کارشناسان و تهیه‌کنندگان تعامل زیادی وجود داشته باشد، می‌گوید: متاسفانه برخی کارشناسان ما تفکیکی میان این موضوع قائل نمی‌شوند و خود را محق می‌دانند که در هر مساله‌ای اظهار نظر کنند.

به عنوان مثال یک پزشک به خودش اجازه می‌دهد حتی روی جملات و دیالوگ‌هایی که بار هنری و دراماتیک دارد نیز اظهار نظر کند و گاهی مدعی تغییر صحنه یا دیالوگ خاصی شود.

این موضوع دیگر به علم و تخصص کارشناس برنمی‌گردد و گاهی به سلیقه شخصی این افراد برمی‌گردد. در این زمینه یک کارگردان با تجربه باید مقابل این موضوع بایستد.

‌از آنجا که سریال‌ها و آثار نمایشی با زندگی بیشتر مردم ارتباط دارند و قصه‌ زندگی آنها را منعکس می‌کنند مردم با محتوای این سریال ارتباط زیادی برقرار کرده و از مفاهیم این سریال‌ها در زندگی خود بهره می‌برند.

تاریخ، مذهب، پزشکی، مسائل اجتماعی و... از جمله حوزه‌هایی هستند که در ساخت سریال و فیلم بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند. جدای از این‌که این موارد جذابیت بالایی برای مردم دارد اما این گونه آثار به دلیل ورود به حوزه‌های تخصصی‌ حساسیت بالایی نیز دارند و تعامل کارشناسان، تیم‌های تحقیقاتی و سازندگان این سریال‌ها باید تضمین کننده اعتبار، جذابیت و در نهایت تاثیرگذاری آنها بر مخاطب باشد.