تیشه دوستان متعصب و دشمنان قسم خورده به ریشه نمایش ایرانی

برای دقیق بودن بحث اجازه بدهید به فرق بین اصطلاحات «نمایش» و «تئاتر» توجه کنیم؛ تئاتر نوعی نمایش است و «نمایش» اصطلاح گسترده‌تری است. نمایش به قدمت حضور انسان روی زمین است و قدمت تئاتر، آن‌طور که مدون شده، به یونان باستان برمی‌گردد. نمایش ایرانی چنان‌که گفتم برخوردار از ویژگی‌های نگرش انسان ایرانی به جهان است. در این نوع نگرش، انسان دست و پا بسته اسیر سرنوشت نیست. این ویژگی ـ و البته ضرورت مهمِ ـ نمایش ایرانی است. البته دنیای مدرن بسیاری از چنین ویژگی‌هایی را، نه فقط در نمایش ایرانی، بلکه در نمایش‌های سایر ملت‌ها، کمرنگ کرده، اما ویژگی‌های دیگر آنها، همچون ابزار هویت و همبستگی، جشن و سرگرمی و یادآوری را تقویت کرده است؛ چیزی که متاسفانه در اینجا کمتر به آن توجه می‌شود.

در برخورد با نمایش‌های ایرانی از طرف دست‌اندرکاران و گروه‌های مرجع در صد سال اخیر شاهد دو رویکرد افراطی بوده‌ایم؛ رویکرد نخست نگرشی تحقیرآمیز به آنهاست و ناشی از نوعی خودکم‌بینی و حقارت است که دلایل و عوامل زیادی دارد و خاص نمایش هم نیست. بر مبنای این نگرش هرچه رنگ و بوی سنتی داشت، به طور رسمی و غیررسمی طرد می‌شد. نگرش افراطی دیگر اصرار همراه با تعصب بر حفظ شکل‌های سنتی به هر قیمتی است. دارندگان این نگرش افراطی دو دسته‌اند: فرصت‌طلبان نان به نرخ روزخور و عاشقانی که مومنانه و دلسوزانه سعی در حفظ سنت‌ها دارند. تکلیف دسته اول روشن است، اما دسته دوم باید بدانند که نگهداری سنت‌ها به معنای نگهداری فعال آنهاست. شکل‌های مرده خالی از محتوا کم‌کم به بیزاری می‌انجامد.

شادی‌آور‌بودن نمایش هرگز ضعف آن نیست، آنچه ضعف نمایش است، لودگی و لوده‌بازی است که در تقسیم‌بندی کمدی پست‌ترین نوع نمایش است. در دوره‌هایی به علل زیادی که فرصت بر شمردن آنها نیست، صاحبان اندیشه به کار نمایش نپرداختند و کار به دست کسانی افتاد که از تفکر بهره‌ای نداشتند. این وضع چند صد سال تا سده معاصر به طول انجامید. پس این نقد هم وارد است. به‌عبارتی این بیدادی است که بر این میراث ارزشمند نیاکان ما رفته است. چگونه می‌توان تصور کرد جامعه‌ای که طی هزاران سال توانسته دستاوردهای ارزشمندی به بشریت ارزانی کند، جای تمرین رفتار نداشته؟ قطعا داشته! اما این هم درست است که وقتی نمایش به انحطاط کشیده شد، جامعه نیز از تعادل خارج شده، به انحطاط می‌انجامد. حتی نمایش «شبیه» که عالی‌ترین و پیچیده‌ترین دستاورد نمایش ایرانی است، در دوران قاجار، برخلاف تصور رایج به انحطاط کشیده شد. هرگاه نمایش ضرورت خود را از دست داد، هم نمایش و هم جامعه دچار رکود و انحطاط شده است.

قضاوت در مورد کتاب بر عهده صاحبنظران است. بخشی از این کتاب فرهنگی پژوهشی است. فرهنگ باید جامع و مانع باشد و ناچار بر مبنای اطلاعات پراکنده موجود شکل گرفته است؛ اما بخشی از آن مقالاتی تحلیلی است که به فنون و ساختارها می‌پردازد. البته این مباحث نیازمند پژوهش‌های بیشتری است. امیدوارم در آینده شاهد گرایش پژوهشگران بیشتری به این حوزه باشیم. نمایش ایرانی مساله من بود. کنجکاوی و ضرورت شناخت آن مرا به این کار واداشت. تدریس نمایش در ایران و نوشتن رساله مزید بر علت شد، اما به نظرم مساله بسیار ریشه‌دارتر است. نزدیک به نیم قرن پیش مشتری پروپا قرص پرده‌خوانی‌ها و قصه‌خوانی‌های عامیانه بودم. تقریباً همه داستان‌های پرده‌ها را می‌دانستم. چهره پیرمرد قباپوش یک لاقبای مجنونی که روی طبله می‌نشست و «حسین کرد» می‌خواند هنوز پس از پنج دهه از خاطرم نرفته است. جز اینها همیشه پای ثابت معرکه‌گیرها و مارگیرها و شامورتی‌ها بودم. از تعزیه و روضه و چهل منبر و شام‌غریبان دیگر مپرسید. بزرگ‌ترین نمایش کرمان جشن سده است و ما بچه و بزرگ همیشه یا از کنار تل هیزم یا از بلندی‌های قلعه دختر مشتری این پرفورمانس عظیم بودیم. سی‌و‌هفت هشت سال پیش یک برنامه ده قسمتی برای تلویزیون درست کردم که ده هفته پخش شد. این برنامه را دو قسمت کرده بودم؛ در یک قسمت پیرمردی بودم که می‌نشست و قصه می‌گفت و در قسمت دوم سیاهی بودم که نمایش می‌داد. نمایش‌ها را خودم بر اساس ضرب‌المثل‌ها می‌نوشتم و هر ضرب‌المثل را به صورت معما طرح می‌کردم و از بچه‌ها می‌خواستم آن را برایم بنویسند. در همان سال‌ها هم بر مبنای قصه‌های محلی در مرکز آموزش تئاتر فرهنگ و هنر نمایشنامه می‌نوشتم و اجرا می‌کردم. در کودکی سه تا از همسایه‌های ما که کفاش و حمامی و غیره بودند، گروهی روحوضی داشتند و در جشن‌ها روی سکوهای موقتی که می‌بستند، نمایش می‌دادند. این‌ها به اضافه خیلی چیزهای دیگر که گفتنشان به طول می‌انجامد، ناخودآگاه به نظرم باعث شد که همیشه از تحقیر این نمایش‌ها رنج ببرم. حالا شکی ندارم که این نمایش‌ها، همان‌طور که دسته‌جمعی در کودکی می‌خواندیم، «ازبالای بالا و از صندوق اعلا» آمده بودند. «توی صندوق پر از نقش و نگار، کبوتر پر می‌زنه فصل بهار». این دینی بود که پس از 50 سال باید می‌پرداختم.

بیضایی بدون شک راهگشاست. در آن زمان فقط چند مقاله در «هنر و مردم» و جاهای دیگر نوشته بودند. باقی همه روایت‌های تاریخی و خاطرات یا نمونه‌های موجودی بود که او خود به چشم‌دیده و یا شنیده بود. کسانی که بر کتاب او خرده می‌گیرند، درک روشنی از زمان ندارند. امروز گفتن و نوشتن از این مقوله‌ها آسان‌تر از زمانی است که او و جنتی عطایی کتاب‌هایشان را نوشتند. اما چرا اقبال آکادمیک نبود، چون احساس نیاز نمی‌کردند. اغلب مدرسان با تئاتر غرب بیشتر آشنا بودند. کم بودند کسانی مثل بیضایی یا ممنون یا تک‌و‌توک استادان دیگری که دغدغه نمایش ایرانی داشتند. در این گونه داوری‌ها هرگز نباید زمان را نادیده گرفت. تئاتر هنر نوپایی بود. جاذبه داشت. کلی جای کار داشت و نمایش ایرانی با وضعی که داشت قابل دفاع نبود. بعدها کسانی مثل اعضای گروه تئاتر ملی نظیر جوانمرد و بیضایی و نصیریان و خجسته‌کیا و دیگران در عمل کوشیدند راهی باز کنند و به نظرم موفق بودند. در دهه‌های اخیر بر حجم این فعالیت، به خصوص در پژوهش و کار نظری افزوده شده است. کسانی مثل شهیدی، عناصری، غریب‌پور، فتحعلی بیگی، فلاح‌زاده، محجوب، ملک‌پور، ناصربخت، نصری اشرفی، همایونی، باجلان فرخی، عاشورپور، بکتاش، بلوک‌باشی، تقیان، جاوید، ذوالفقاری، ممنون، ذکا، رجایی، سعدوندیان، میرشکرایی و کسان دیگری در این مورد قلم زده‌اند که برخی از نوشته‌های آنها پژوهش‌های ارجمندی است. اما نمایش ایرانی هنوز جای کار و بخصوص پژوهش دانشگاهی زیادی دارد.