کابوس‌های یک نظامی مستبد

من سر فیلمبرداری سریال سی‌امین روز بودم. حول و حوش تیرماه سال گذشته بود که از دفتر آقای آخوندی با من تماس گرفتند و گفتند یک سریال 15 قسمتی داریم که می‌خواهیم شما کار کنید. طبق معمول اجازه خواستم که اول فیلمنامه را مطالعه کنم. فیلمنامه را سر صحنه خواندم. یک هفته بعد صحبت‌های اولیه انجام شد. من از فضای کلی فیلمنامه خوشم آمده بود. احساس می‌کردم فیلمنامه به بازنویسی نیاز دارد و باید تغییراتی در آن انجام شود. این سریال دو فاز داشت. فاز دومش به بعد از انقلاب مربوط می‌شد. من فاز دوم کار را نمی‌پسندیدم و اعتقادم این بود که در سال 57 قصه باید تمام شود و به بعد از انقلاب کشیده نشود. یک جلسه‌ای با مدیران شبکه یک داشتم و در آنجا متوجه شدم نظر آنها هم همین است. آنها هم خیلی علاقه نداشتند به بعد از انقلاب بپردازیم. چون زمان قصه کم بود مجبور شدیم یک بخش‌هایی به آن اضافه کنیم تا کمبود زمان جبران شود. آقای سجاده‌چی موظف شد این کار را انجام دهد، اما درگیر نگارش فیلمنامه‌های دیگری بود. از چند تن از نویسندگان کمک خواستیم که فیلمنامه را بازنویسی کنند. آنها یک بخش‌هایی را اضافه کردند. قصه نهایتا به زمان مورد نظر رسید. اواخر آبان ماه سال گذشته هم این کار را کلید زدیم.

در فیلمنامه اولیه آقای سجاده‌چی از کنار خانواده‌های آدم‌ها سریع عبور کرده بود. ما اینها را بسط دادیم و به مسائل درونی خانواده‌ها پرداختیم. ضمن این که چند شخصیت جدید هم خلق شد. مثل سرهنگ انقلابی که خانه‌اش را ترک می‌کند و با همسرش به مسافر خانه می‌رود. خواهر استوار (با بازی الناز حبیبی) را به داستان اضافه کردیم. چند تا شخصیت‌های جدید اضافه کردیم و برخی موضوعات جدید را در این قالب ریختیم. می‌خواستیم تحلیل آقای سجاده‌چی را بهتر ارائه بدهیم.

من حدود 10 تا سریال کار کردم که در یکی، دوتایش به عنوان نویسنده هیچ نقشی نداشتم. بعضا با نویسنده این قدر نزدیک بودم که نقطه نظراتم را به او منتقل کردم. در این سریال قصه‌اش را خیلی دوست داشتم. قرار شد وقتی قصه بسط پیدا می‌کند پیشنهادهایی به نویسنده‌های جدید بدهم. نظراتم را در بازنویسی ارائه کردم. خروجی که الان وجود دارد بخشی از ایده‌های خودم است. ضمن این که سعی می‌کنم به متن پایبند باشم و دیدگاه‌های شخصی نویسنده را اجرا کنم.

به نکته حساسی اشاره کردید. شخصیت‌های اصلی سه نظامی هستند. ما قصه اینها را روایت می‌کنیم. ما تحلیل و روانکاوی آدم‌ها را به همه تعمیم دادیم. سعی کردیم سرهنگ انقلابی را هم تجزیه و تحلیل کنیم. اینها باعث شده است که محوریت اصلی شخصیت‌های 3 نظامی کمرنگ شود. ما همچنان اعتقاد داریم شخصیت‌های اصلی همین 3 نفر هستند. هر چه جلوتر می‌رویم تمرکزمان روی اینها بیشتر می‌شود و سرنوشت اینهاست که اهمیت پیدا می‌کند و شخصیت‌های دیگر در حاشیه قرار می‌گیرد.

ما احساس کردیم اگر بخواهیم فقط به این 3 شخصیت بپردازیم فضا کسل‌کننده می‌شود. ضمن این که خشک و مردانه می‌شد. به همین دلیل در فضای خانواده رفتیم تا از آن محیط خشک و خشن سه نظامی در بیاییم. ممکن بود کار ما به شکل تله تئاتر جلوه کند که خیلی خطرناک بود. هر گونه ترفندی را به کار بردم تا نماهای داخل سایت نظامی خسته‌کننده نشود. از انواع دکوپاژ استفاده کردم. با این حال همچنان به نظر می‌آید اگر بیش از 6 قسمت در آنجا بمانیم خسته‌کننده می‌شود.

آن فیلم هم سعی کرده بود به مقدار کم از فضاهای خارجی استفاده کند. حضور یک زن در یک فضای بسته و داخلی خیلی می‌تواند کمک کند. ما این فضا را نداشتیم. ما سه تا مرد را داشتیم که در فضای سرد نظامی زندگی می‌کردند. فضای ما کاملا مکعب مستطیل بود.

این آدم‌ها تحت حفاظت بودند و قرار نبود کسی بیاید و برود. ما حتی چند تا سکانس تخیلی را اضافه کردیم. مثلا یک سکانسی داریم که سرگرد (فرهاد قائمیان) خانواده خودش را در سایت نظامی می‌بیند. سرگرد جنایت‌های زیادی کرده است که منجر به قتل خانواده‌اش شده است. ما در این فضای تخیلی رئال برخورد نکردیم. آدم‌ها وارد فضا نمی‌شوند، اما در خاطره‌های سرگرد حضور دارند.

امکانش نبود. در همین اندازه‌اش هم که می‌بینید تلاش کارگردان بوده است. ما خیلی سعی کردیم به این موضوع بپردازیم و فضای زنانه کار را تقویت کنیم.

همه خواب‌ها وحشتناک نیست. سرباز چون عاشق‌پیشه است خواب‌های شیرین می‌بیند. فقط سرگرد خواب‌های وحشتناک می‌بیند. این آدم‌ها با بحران‌های روحی مواجه‌اند. ما داریم تجزیه و تحلیل می‌کنیم که چرا اینها انتخاب شده‌اند.

نقطه ضعف اینها به خوی وحشی این آدم‌ها برمی‌گردد. صفت‌های پست و پلید عواطف را از بین می‌برند. اینها برای رسیدن به درجات بالاتر دست به حرکت‌هایی زدند و نتیجه‌ای هم نگرفتند. داستان اینها حکایت گندم ری و ابن‌سعد است. این نظامی‌ها ظلم و جنایت می‌کنند ولی به اهدافشان هم نمی‌رسند.

ما بعدها می‌فهمیم که سرباز یک نیروی نفوذی است. او با سرهنگ انقلابی در ارتباط است. سرباز بر خلاف این که گروگان گرفته‌شده هدف بالاتری دارد و سعی می‌کند در مرحله‌ای که قرار گرفته به انقلابیون خدمت کند. او در جهت جلوگیری از اهداف عملیات نظامی اقدام می‌کند.

این 3 نفر مدام با هم دعوا می‌کنند. بحران روحی هیچ‌گاه اجازه نمی‌دهد یک لقمه راحت از گلوی اینها پایین برود. اینها به روانکاوی سریال کمک می‌کرد. شرایط بحرانی سلسله مراتب دستخوش تحول می‌شود. سرباز دیگر به حرف سرگرد گوش نمی‌کند.

سرگرد و استوار با خانواده انقلابی‌شان مشکل دارند. درباره سرباز قضیه برعکس است. خانواده سرباز شاه دوست هستند و خود سرباز انقلابی است. البته هدف‌های اینها از مخالفت متفاوت است. سرگرد واقعا سلطنت‌طلب است؛ اما استوار به خاطر ارتقای مقام خودش به رژیم اظهار علاقه می‌کند و خودش اعتقادی ندارد.

در تاریخ انقلاب ما ثبت شده که رژیم با طراحی خاص می‌خواست با انقلابیون مقابله کند، اما این کار به شکل موشکی نبود. قرار بوده با توپخانه‌ای تهران را زیر توپ ببندند. ما دیدیم در جهان امروز حرف از توپخانه و خمپاره رعب و وحشتی ایجاد نمی‌کند و اگر صحبت از موشک باشد بهتر است.

بالای ارتفاعات درکه و ولنجک این فضا را ساختیم. نماهای خارجی را در آنجا گرفتیم و نماهای داخلی در جای دیگری بود. ساخت دکور دو سه ماه طول کشید. حفظ تداوم حس در نماهای داخلی و خارجی خیلی سخت بود. بازیگر با یک انرژی در صخره‌ها و کوهستان‌ها حرکت می‌کند و چند ماه بعد باید در فضای داخلی همان سرما را حس کنند و ضرباهنگ درونی‌شان همان باشد.

آنجا داخل وزارتخانه امور خارجه است. در دورانی که آقای متکی عزل شدند و اتاقشان خالی بود ما خواهش کردیم این اتاق را به گروه ما بدهند. در مدت یک ماهی که وزارت امور خارجه وزیر نداشت و سرپرست داشت ما در آنجا کار می‌کردیم. فکر کنم برای اولین و آخرین بار بود که این اتفاق افتاد. لوکیشن بسیار خوبی بود.

سلیقه من این بود که درگیری‌های خیابانی را نشان ندهیم. ما نباید مبلغ اغتشاشات خیابانی شویم. در مقطع 33 سال پیش این چیزها لازم بود، اما در دنیای امروز اغتشاشات خیابانی تخریب‌های زیادی را در پی دارد. تسویه حساب‌های شخصی بیشماری در این درگیری‌ها رخ می‌دهد. من چند تا از سکانس‌های درگیری را خودم حذف کردم؛ ضمن این که ما هر چقدر تلاش کنیم نمی‌توانیم آن تجمعات را بازسازی کنیم. فضای کلی شهر و خیابان و آدم‌ها عوض شده است. شما نمی‌توانید یک تظاهرات را به صورت قابل باور بازسازی کنید.

این موضوع را از دو منظر می‌شود بررسی کرد. هم مشکلات محتوایی سر راه ما قرار می‌گیرد و هم مشکلات ساختاری. به لحاظ محتوایی به خیلی از موضوعات نمی‌شود نزدیک شد. به لحاظ ساختاری مشکلات بر کسی پوشیده نیست. کوچه‌ها و خیابان‌ها دستخوش تحول ظاهری شدند. شکل شهر عوض شده است. ما برای این که بخش‌های زمان سال 42 را بگیریم خیلی سختی کشیدیم. در این سریال هنگام ورود شخصیت استوار به نظام را می‌بینیم. به سختی یک چاپخانه را پیدا کردیم که دستگاه‌های قدیمی داشت.

من جزو معدود کارگردان‌هایی هستم که عدد سریال‌هایم دو رقمی است. در سریال‌سازی اعتقاد من این است که هر چقدر شما تلاش کنی و نوآوری داشته باشی باز هم دیده نمی‌شود. دیده نمی‌شود به این معنا که گم می‌شود. در مجموع 1000 دقیقه کار در سریال شما گم می‌شود، اما خلاقیت در تله‌فیلم یا فیلم بهتر خودش را نشان می‌دهد. من سعی کردم به اقتضای داستان و بر اساس شخصیت پردازی و اهمیت دیالوگ‌ها انواع و اقسام تدابیر فنی را به کار ببرم تا آن فضا بخوبی منتقل شود. اگر جایی قرار است مخاطب فقط چشم مخاطب را ببیند باید فقط چشم را ببیند. من همیشه خودم را در جای مخاطب قرار می‌دهم و اعلام نیاز می‌کنم. بر این اساس دکوپاژ می‌کنم. یک جا ممکن است حرکت ایجاد شود و یک جا ممکن است دوربین ثابت باشد. در این سریال پلان‌های حرکتی زیاد داریم. لبه آتش اولین کاری است که در قاب بندی و میزانسن اینقدر دقت کرده‌ام. خیلی سعی کردم قاب‌هایم موزون و حساب شده باشد. در ستاد ارتش و سایت موشکی قاب‌های ایستا زیاد داریم.

در تدارک ساخت یک سریال شبانه هستم. با شبکه 2 صحبت‌های اولیه انجام شده است. قصه‌ام کاملا اجتماعی است و در فضای محله‌های قدیمی و پایین دست جامعه می‌گذرد.

احسان رحیم‌زاده / گروه رادیو و تلویزیون