میراثی به نام طب سنتی

با توجه به قدمت طولانی طب سنتی در کشور، چرا طی سال‌های گذشته این درمان‌ها مورد بی‌مهری قرار گرفتند؟ و آیا طب سنتی ایرانی همان گیاه درمانی است؟

طب سنتی در ایران تاریخ دیرینه دارد و به هزاران سال قبل برمی‌گردد. این طب، میراث گرانبهایی است که نتیجه تلاش و تحقیقات هزاران دانشمند و حکیم در دوران گذشته است، ایران در زمان‌های گذشته یکی از مهم‌ترین مراکز پزشکی جهان بوده و دانشمندان بنامی چون بوعلی سینا و زکریای رازی در زمینه طب در تمام دنیا مطرح بوده‌اند و هنوز آثار این بزرگان در مراکز علمی دنیا مورد توجه است.

در قرون گذشته دانشمندانی وجود داشتند معروف به حکیم که از طریق طب سنتی کار درمان مردم را به عهده داشتند. آنها علاوه بر طب بر علومی مانند ادبیات، شعر و موسیقی، فقه، ریاضیات، نجوم و کیمیاگری اشراف کامل داشتند و به همین دلیل به آنان حکیم می‌گفتند، اما کم‌کم این افراد ازسیستم درمانی حذف شدند و علوم آنها به شکل ناقص سینه به سینه منتقل شد. یکی از بخش‌های درمانی در طب سنتی، گیاه‌درمانی بوده است. در گذشته این گیاهان دارویی علاوه بر درمان بیماری، طی سال نیز به عنوان غذا مصرف و در واقع بخشی از سبد غذایی مردم محسوب می‌شدند.

درست است، تفاوت عمده طب کلاسیک و طب سنتی در نگاه به بیماری و مشکلات طبی انسان است. در طب کلاسیک یا همان طب رایج به صورت جزنگر با بیماری برخورد می‌شود، یعنی هر عارضه‌ای را جداگانه در نظر می‌گیرند و برای هر بیماری باید به متخصص مربوطه مراجعه کرد. در حالی‌که در طب سنتی انسان یک مجموعه در نظر گرفته می‌شود یعنی به‌طور مثال اگر کسی مشکل گوارشی، ریوی و پوستی دارد، همه این علائم کنار هم قرار می‌گیرند و در یک بعد به آن نگاه می‌شود. درنتیجه درمان نیز در یک راستا صورت می‌گیرد.از طرف دیگر در طب کلاسیک به علائم بیماری توجه می‌شود و پزشک تنها برای برطرف کردن علائم بیماری اقدام به درمان می‌کند در واقع این درمان محسوب نمی‌شود بلکه به آن می‌توان مدیریت درمان یعنی سرکوب علائم بیماری گفت. حال آن‌که در طب سنتی درمان بیمار در نظر گرفته می‌شود، به‌طور مثال در مورد بیماری دیابت، در طب کلاسیک، دیابت یک بیماری در نظر گرفته می‌شود و هدف پزشک در درمان این بیماری کنترل قند خون در محدوده طبیعی است در حالی که در طب سنتی، بالا بودن قند یک نشانه است ودرست عمل نکردن پانکراس، بیماری در نظر گرفته می‌شود. درمان هم در این شیوه شامل درمان بیمار یعنی خود فرد است و به همین منظور با تقسیم‌بندی‌های خاص، افراد را در گروه‌های مختلفی قرار می‌دهند و از این طریق درمان صورت می‌گیرد و عامل بیماری کنترل می‌شود. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های طب کلاسیک با طب سنتی در عوارض داروهای مصرفی آنهاست. داروهای شیمیایی کنار اثرات درمانی، ضررهایی نیز برای بدن دارد در حالی که داروهای گیاهی به شرطی که درست و بجا مصرف شود آسیبی به بدن نمی‌رساند اما این بدان معنی نیست که فکر کنیم گیاهان دارویی را می‌توان از هر عطاری بدون مراجعه به کارشناس تهیه و مصرف کرد، زیرا همین گیاهان به ظاهر بی‌ضرر هم اگر صحیح مصرف نشود نه تنها سودمند نیست بلکه می‌تواند به بدن نیز آسیب بزند.

یکی از مسائل دردآوری که در چند دهه اخیر با آن مواجه هستیم این است که گیاهان دارویی از سبد غذایی مردم حذف شده است. داروهای گیاهی امروزی در واقع بخشی از سبد غذایی مردم در گذشته بوده و حذف آنها از غذاها باعث شده که ما نتوانیم با برخی از بیماری‌ها مقابله کنیم. در قرون گذشته انسان به این تجربه ارزشمند رسیده بود که برای جلوگیری از بیماری باید شرایط فیزیولوژیک خود را در حد اعتدال نگه دارد و برای رسیدن به این اصل مهم، از ابزارهایی مانند گیاهان، عناصر معدنی، چشمه‌های آب معدنی و برخی از رفتارها استفاده می‌کرد. مجموعه این ابزارها کنار رژیم غذایی متعادل، شرایط فیزیولوژیک را به حد اعتدال نزدیک می‌کند. به‌طور مثال در گذشته در هر فصل از سال غذای مخصوص به آن فصل استفاده می‌شد که برگرفته از عناصر طبیعی مخصوص به آن فصل بود و به صورت سنت درآمده بود.

منظور از یادآوری و ذکر فواید طب سنتی در پیشگیری و درمان مردم از گذشته تاکنون نادیده گرفتن تحقیقات و پیشرفت‌های صورت گرفته در زمینه طب کلاسیک نیست. در واقع طب سنتی با همه فوایدی که برای انسان دارد منکر تکنولوژی و پیشرفت‌های صورت گرفته در طب کلاسیک نمی‌شود. این بدان معنی است که این دو در تقابل با هم نیستند بلکه می‌توانند مکمل هم باشند، اما آنچه باعث شده این روزها مردم توجه و گرایش خاصی به طب سنتی داشته باشند، توجه دانشمندان علوم پزشکی در کشورهای پیشرفته‌ای مانند آمریکا، کانادا، فرانسه و آلمان به استفاده از داروهای گیاهی به شکل جدید که هم مصرف آن راحت‌تر است و هم دوز آن مشخص است در کنار استفاده از تکنولوژی‌های پزشکی روز دنیا برمی‌گردد. در واقع آنها به صورت تعصبی عمل نمی‌کنند که یا سنت یا تکنولوژی و همین پذیرش، تاثیرات خودش را در مردم ما نیز داشته و باعث توجه بیشتر جامعه ما به طب سنتی شده است.

در دنیا 5000 روش پزشکی وجود دارد که 4800 مورد آن مربوط به طب سنتی است. آنچه باعث رواج یک نوع روش خاص در یک منطقه می‌شود بستگی به شرایط اقلیمی، بضاعت مردم و علم موجود در آن منطقه دارد. مثلا در منطقه شرق آسیا مانند کشور چین طب سوزنی رواج یافته و در کشور ما به حجامت و فصد بیشتر توجه شده است. به‌طوری که در زمان‌های گذشته متخصصان طب سنتی برای پیشگیری از بیماری به مردم سالی 2 بار حجامت و در کنار آن رژیم غذایی معتدل را توصیه می‌کردند که البته در حال حاضر نیز پزشکان طب سنتی به این باور رسیده‌اند و آن را توصیه می‌کنند، چرا که براساس تحقیقات صورت گرفته مشخص شده، حجامت سیستم ایمنی بدن را تقویت می‌کند به شرطی که این کار توسط فرد متخصص انجام شود (طبق قانون ابن‌سینا باید رگ مناسب انتخاب شود و قبل از انجام حجامت، رژیم غذایی و خوراک خاصی را رعایت کرد تا به هدف اصلی که درمان است رسید). در واقع با حجامت یا فصد و حتی ماساژ درمانی که این روزها توجه زیادی در دنیا به آن شده سیستم ایمنی بدن فعال می‌شود. بدن انسان تمایل ذاتی به دفع سموم دارد مثلا زمانی که مسموم می‌شویم اولین اتفاقی که می‌افتد استفراغ است و بزرگ‌ترین اشتباه این است که بخواهیم جلوی استفراغ را بگیریم زیرا با این کار سم در بدن باقی می‌ماند، مگر در مواقعی که شدت استفراغ به حدی باشد که برای بیمار عوارضی جدی ایجاد کند. در واقع ما با کارهایی مثل حجامت به بدن در دفع این سموم کمک کرده و بدن را به اعتدال نزدیک‌تر می‌کنیم و هرچه بدن به اعتدال نزدیک‌تر شود دفع سموم و مواد زائد از بدن بهتر و راحت‌تر صورت می‌گیرد.

ام‌البنین خان‌وردی