بیستون از زخم‌ لودرها به فریاد آمد

«از آه دردناکی سازم خبر دلت را

روزی که کوه صبرم بربادرفته باشد

آواز تیشه امشب از بیستون نیامد

گویی به خواب شیرین ، فرهاد رفته باشد»

این روزها آواز تیشه دوباره از بیستون بلند شده است اما نه از فرهاد بلکه از تیغه لودرهایی که قصد دارند به نام ساماندهی محوطه، چهره این مجموعه تاریخی را دگرگون سازند.

بیستون، محوطه‌ای تاریخی و هشتمین اثر ثبت شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو است که این روزها و از میان صخره‌‌ها و بیشه‌زارهایش صدایی به گوش می‌رسد که چندان خوشایند نیست؛ صدا صدای لودرهایی است که به جانش افتاده تا در نسخه پیچیده‌شده طرح ساماندهی محوطه، روی بقایای منطقه پارتی و شهر اشکانی‌اش یک پارک و محوطه تفریحی ساخته شود.

وجود تپه‌ها و آثار فراوان موجود در دشت بیستون نشان می‌دهد که این منطقه در پیش از تاریخ از مهم‌ترین مناطق سکونتی منطقه زاگرس و به طور کلی ایران بوده است.

طبق شواهد و مدارک باستان‌شناسی، انسان‌ها نخستین بار در دوره پارینه ‌سنگی میانی در غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای دشت بیستون ساکن شدند که غارهای شکارچیان، مرتاریک، مردودر، مرآفتاب، مرخر و پناهگاه‌های صخره‌ای چرخلان و زرده بیوچک شواهدی بر این مدعا هستند.

بیستون پس از ثبت تخت‌ جمشید، چغازنبیل، میدان نقش جهان، تخت سلیمان، پاسارگاد، گنبد سلطانیه و بم و منظر فرهنگی آن، هشتمین اثر ایرانی بود که به فهرست آثار ایرانی میراث ‌جهانی یونسکو وارد شد.

کتیبه معروف داریوش در غرب ایران که بسیاری آن را ملکه کتیبه‌های شرق باستان و لوح روزتای آسیا می‌دانند، با 22 متر طول و 8‌/‌7 متر عرض که به خط میخی و سه زبان فارسی باستان، عیلامی و اکدی یا بابلی نو نگاشته‌شده در این محوطه تاریخی قرار دارد. اثری که در دی‌ماه سال1310 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و 75 سال بعد یعنی در 22‌تیرماه 1385 در سی‌امین اجلاس یونسکو در شهر ویلنیوس لیتوانی در فهرست میراث‌ جهانی یونسکو درخشید.

محوطه تاریخی بیستون در 30 کیلومتری شرق کرمانشاه جایی است که داریوش هخامنشی در آن محل و در ارتفاع 100‌متری روی صخره‌ای کتیبه مشهور خود را حک کرده است. چشمه بیستون محل اتراق کاروان‌ها در دوران‌های مختلف بوده است برای همین مسافران زیادی کتیبه داریوش را دیده‌اند و شرحی از آن را در سفرنامه‌ها یا خاطراتشان گفته‌اند.

با این همه و به‌رغم تذکر باستان‌شناسان مبنی بر اجتناب از تغییرات غیرکارشناسی در مجموعه «دامنه پارتی بیستون» یا «شهر کهن بغستان»، متاسفانه شهرداری بیستون بتازگی و به منظور تبدیل این محوطه به پارک، قسمت‌هایی از آن را خاکبرداری، تخریب و تسطیح کرده و قرار است در حریم این محوطه بی‌مانند تاریخی و در محل منطقه پارتی یک تفریحگاه یا پارک احداث کند.

همچنین قرار است پارک موجود در قسمت ورودی محوطه میراث جهانی بیستون تخریب شود و به محوطه تاریخی دامنه پارتی بیستون انتقال یابد. در این خصوص مسوولان پایگاه میراث فرهنگی بیستون و شهرداری آن با یکدیگر به توافق رسیده‌اند و این در حالی است که کارشناسان تاکید دارند انجام این عمل در شرایطی که کاوش‌های مداوم در این مجموعه، ارزش تاریخی محوطه را تایید می‌کند برای یک اثر جهانی مانند بیستون که متعلق به بشریت است و حفاظت و صیانت از آن بر عهده دولت ایران قرار دارد، خطرآفرین و آسیب‌زا خواهد بود.

به گفته حسین راعی، مدیر پایگاه بیستون بر اساس توافق به عمل آمده میان استانداری و سازمان میراث‌فرهنگ استان کرمانشاه مقرر شده است پروژه به بخش‌هایی نظیر ساماندهی و تعریض ورودی شمالی، ساماندهی پارکینگ شمالی، ساماندهی ورودی و پارکینگ جنوبی، ساماندهی حاشیه سراب، تکمیل نرده‌کشی محوطه، ساماندهی مسیرهای درجه یک، ساماندهی مسیرهای درجه دو (دسترسی به آثار)، تهیه و ساخت مبلمان محیطی و فضاهای خدمات‌رسانی، تکمیل و توسعه فضای سبز، طراحی و اجرای زیرساخت‌های تاسیساتی و نورپردازی محوطه و آثار، ساماندهی تابلوهای راهنما، احداث سرویس‌های بهداشتی، ساماندهی نهرهای موجود و ساماندهی فضای کاجستان تقسیم شود. هزینه اجرایی این طرح نیز از محل اعتبارات استانی تامین خواهد شد.

به گفته وی بخش‌های مذکور زیر نظر پایگاه میراث جهانی بیستون و بر مبنای استانداردهای خاص طراحی شده است.با وجود این، بر اساس گفته‌های سجادعلی بیگی، باستان‌شناس محل اجرای این طرح یک محوطه تاریخی و باستانی است که بدون تردید اجرای آن مناسب برای یک اثر جهانی و شناخته شده نیست و موقعیت آن را به خطر می‌اندازد.

معاون پایگاه میراث جهانی بیستون در این‌باره به‌«جام‌جم» می‌گوید: تصاویر ارائه‌شده از سوی خبرگزاری‌ها حاکی از تخریب فضای سبز و بازی کودکان است که در سال‌های پیش از سوی شهرداری بیستون روی مسیر آسفالت جاده قدیم تهران ـ کرمانشاه ایجاد شده بود.

نعمتی، تخریب این فضا را در جهت خواناسازی و هویت بخشی ورودی اصلی محوطه تاریخی بیستون عنوان می‌کند و می‌افزاید: فضای یادشده در خارج از محدوده عرصه سایت تاریخی است. به گفته وی با توجه به محدودیت‌های توسعه‌ای بیستون و در جهت کمک به نیازهای تفریحی ساکنان منطقه مکانی مناسب در خارج از محدوده‌های میراثی بیستون، به‌صورت فضای سبز به وجود خواهد آمد.

شهردار بیستون نیز در این مورد می‌گوید: احداث پارک در این مجموعه در جهت حل مشکل ترافیک موجود در محوطه است؛ چرا که با احداث هزار متر فضای سبز در این مجموعه که اکنون مورد بحث است، تردد خودروها به سهولت انجام گرفته و مشکلی از این نظر نخواهیم داشت.

جلیل احمدی‌نصر با اشاره به این‌که این موضوع با هماهنگی شورای اسلامی شهر، شهرداری و میراث فرهنگی صورت گرفته است، می‌افزاید: از آنجا که احداث این پارک در خارج از محوطه سایت صورت می‌گیرد بنابراین تخریب، خاکبرداری و تسطیح صورت گرفته مشکلی برای آثار ایجاد نخواهد کرد.

گفته‌های این مسوولان از حصول اطمینان برای خطرزا نبودن این طرح در حالی است که احسان احمدی نصر، کارشناس ارشد باستان شناسی و مدرس دانشگاه معتقد است انجام هرگونه فعالیت در این مجموعه باید با حفظ حریم، وجاهت و صیانت از اثر فرهنگی و با نظارت دستگاه‌های ذی‌ربط چون یونسکو و میراث فرهنگی صورت گیرد تا مبادا چالشی از جنس اتفاقاتی که در زمینه متروی استان اصفهان رخ داد، پیش بیاید.

وی ضمن اشاره به ویژگی‌های خاص مجموعه بیستون تصریح می‌کند: ساماندهی این مجموعه با رعایت همه اصول و قوانین می‌تواند به بهره‌وری در حوزه گردشگری انجامیده و وزنه سنگینی نه تنها برای استان بلکه برای کشور باشد.

با وجود این، برخی کارشناسان هشدار می دهند اگر ساماندهی به شیوه مورد نظر صورت گیرد، پیامدهای خطرناک و غیر قابل جبرانی در بیستون برجای خواهد گذاشت.

محمد جمشیدی ‌/‌ جام‌جم کرمانشاه