گفتوگو با محمدرضا عطارزاده، معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا
مردم صرفهجویی نکنند، به مشکل میخوریم
آب یکی از مهمترین و اصلیترین ارکان حیات طبیعی است که ارزش مادی و معنوی آن بر هیچ کس پوشیده نیست و بدون آب لحظهای حیات انسان، نبات و حیوان امکانپذیر نیست. امروزه در علم اقتصاد آب از جایگاه بالایی برخوردار است و یکی از انرژیهای اصلی در تولید و توسعه به شمار میرود و تعاریف دقیق و خاصی از موضوع آب در توسعه اقتصادی مطرح است.
از این رو رشد و گسترش شهرنشینی، توسعه صنعتی، کمبود بارشها و تغییرات اقلیمی، جهان را بر آن داشته تا به این زمینه توجه خاصی داشته باشند. بر این اساس با اجرای قانون هدفمندی یارانهها دولت تلاش کرد آب نیز مشمول این قانون شود تا در جهت صیانت و بهرهبرداری صحیح از آن تلاش شود.
محمدرضا عطارزاده، معاون امور آب و آبفای وزارت نیرو در گفتوگو با جامجم به تشریح وضعیت فعلی منابع آبی کشور پرداخته و درباره تاثیرات هدفمندی یارانهها در اقتصاد آب نیز توضیحاتی داده است.
آنچه در پی میآید حاصل این گفتوگوست.
اولویتبندی تخصیص آب با توجه به خشکسالیها و تمهیدات برای پیشگیری از بحران در فصل تابستان چگونه است؟
امسال با توجه به کاستیهای بارش در پاییز، سال آبی داشتیم نسبت به 40 سال گذشته حدود 20 درصد از نظر بارش منفی هستیم. به همین دلیل در بخش روانآبها هم کاهش داریم. روان آب در کشور از رشد منفی 50 درصد برخوردار است. علیرغم این که زمستان مناسبی از نظر بارش داشتیم پاییز، چندان مطلوب نبود و این ما را مجبور کرد اعلام کنیم همه استانها ستاد خشکسالی تشکیل دهند تا منابع آب را با دستاندرکاران مدیریت کنند. در این راستا با همکاری مردم، کشاورزان و مسوولان استانی و همکاران حوزه آب برخلاف کاستیهای مخازن، باید این روزها آب داشته باشد و الان میزان حجم مخازن آبی کشور 25 میلیارد مترمکعب است.
این حرکتها سبب شد مخازن برای گذراندن تابستان و بخشی از پاییز ذخیره کافی داشته باشند.
از اولویتهایی که معمولا در آب وجود دارد، تامین آب شرب به عنوان اصلیترین ماموریت وزارت نیرو است. به همین دلیل نمیشود آب شرب را دستخوش حوادث آب و هوایی گذاشت. بنابراین سعی کردیم از آبهای زیرزمینی و سطحی، آب شرب را تامین کنیم. اولویت بعدی، بخش صنعت و کشاورزی است که در این زمینه نیز با بهرهگیری از ذخایر آبی (که این کار به وسیله سدسازی انجام شده) و آبهای زیرزمینی مدیریتی انجام شد. در حال حاضر آب شرب و صنعت، تامین است ولی آب کشاورزی در بعضی استانها محدودیت دارد.
چه نوع محدودیتی؟
گفتیم مثلا در تابستان نمیتوانیم به شرق اصفهان آب تابستانه بدهیم. فقط باغات را آب میدهیم تا انشاءالله آب پاییزه را تامین کنیم تا آب شرب تحتالشعاع منفی قرار نگیرد و از آب کشاورزی هم استفاده مناسب بشود. یعنی گفتیم کشت پاییزه را انجام دهید، اما کشت تابستانه را انجام ندهید.
در فارس و بوشهر هم محدودیت داریم. هر کدام موضوع متناسب خاص خود را دارند، چون منابع و مصرف ما مختلف است. در این حوزه سعی کردیم مدیریت، منطقهای باشد.
مدیریت منطقهای، سعی میکند متناسب با نیاز، برنامهریزی و کار را تدبیر کند. امیدواریم با ذخایر آبی خصوصا در آب سطحی علاوه بر تامین آب شرب، از آب کشاورزی هم حداکثر بهرهبرداری را داشته باشیم. همچنین در طرحهایی که در حال آبگیری داریم باید سهم آب را پیشبینی کنیم. مثل سد سیمره و سدهای دیگری که در حال آبگیری هستند. در ماههای آینده 20 ـ 18 سد را در این زمینه داریم که انشاءالله به نتیجه میرسد.
این سدها چقدر به حجم آب قابل استحصال کشور اضافه میکنند؟
سدها ابتدا آبگیری میکنند و انشاءالله در سال آینده 6 ـ 4 میلیارد مترمکعب آب اضافه خواهند کرد.
الان چقدر به آبگیری نیاز داریم؟
حدود 5/1 میلیارد مترمکعب آب در سطح کشور برای آبگیری سدهایمان نیاز داریم. نکته قابل توجه در مورد نیروگاههای برقآبی این است که سعی کردیم بهرهبرداری از آبهایی که برای شرب و کشاورزی در اختیار هست طوری سازماندهی شود که در پیک تابستان هم بتوانیم تامینکننده آب مورد نیاز آنها باشیم تا با پشتیبانی که از برق کشور در پیک تابستان صورت میگیرد مشکلی در برق به وجود نیاید.
در بخش شرب هم برای استانها محدودیت وجود دارد؟
ما تلاش میکنیم آب شرب را تامین کنیم. فقط یک اصل را مدنظر قرار دادیم و اعلام کردیم با رعایت صرفهجویی و عدم اسراف با برنامهریزیهای صورت گرفته آب شرب را از منابع زیرزمینی و منابع سطحی تامین میکنیم و در نقاطی که صرفهجویی نکنند واقعا نمیتوانیم تامین کنیم. در قم و اراک دو طرح بزرگ انجام شده است. بهترین آبهای کشور را به نقاطی رساندیم که بدترین آب را داشتند. شرط بهرهمندی و اسراف نکردن است. خرمشهر و آبادان دو نقطهای هستند که از طرح غدیر بهرهمند میشوند و تلاش ما این بوده که بتوانیم آب مورد نیاز مردم را تامین کنیم. مردم نیز باید مدیریت مصرف داشته باشند.
تاثیر اجرای قانون هدفمندی در اقتصاد آب، میزان درآمد کسب شده چه بوده است؟
میدانید که آب آخرین اقلامی بوده که برای هدفمندی، تصویب و قیمتگذاری آن اعلام شد. اساس ستاد هدفمند کردن یارانهها این بود که آب هم در اجرای این قانون لحاظ شود، سازمانهای مودی آب در این زمینه با همکاری مردم گام برمیدارند و ابزارهایی که برای این صرفهجویی و رعایت مصرف لازم است، باید به کار گرفته شود.
مبلغی هم به قیمت آب شرب و صنعت اضافه کردند تا کار شروع شود. امیدواریم امسال ستاد هدفمندی یارانهها با توجهی که رئیسجمهور در تکمیل طرح هدفمند کردن دارد تصمیماتی در زمینه اقتصادی کردن آب بگیرند تا اجرای طرحهای گسترده آب در سطح کشور امکانپذیر باشد.
بنابراین حرکت اول ما بسترسازی است که از سال گذشته تا امسال انجام شده و امیدوارم به این بحث در ستاد هدفمند کردن یارانهها جامعتر نگاه شود تا بتوانیم در سال جاری منافع بیشتری از اثرات هدفمندی یارانهها را نصیب آب کنیم.
اجرای قانون افزایش قیمت آب چه تاثیری بر صرفهجویی داشته است؟
برآورد ما حدود 5 درصد است هرچند ماههای گرم و سرد تاثیر زیادی در صرفهجویی مصرف آب دارند ولی در مجموع ارزیابی ما 5 درصد صرفهجویی در این زمینه است.
در فاز دوم قانون هدفمندی، آیا قیمت آب تغییر خواهد کرد؟
بین قیمت تمامشده و قیمت اعلام شده فاصلهای وجود دارد. این فاصله باید طی 5 سال به صفر (یا اعداد پایین) نزدیک شود تا ما قانون را اجرا کرده باشیم. با برنامهریزیای که در ستاد هدفمند کردن یارانهها انجام میگیرد این کار در برنامه 5 ساله انجام میشود. این که امسال چه میزان افزایش مییابد تا جلسه تشکیل نشود مشخص نیست و تا جلسه مربوط به آب در ستاد هدفمندی یارانهها افزایش قیمت نخواهیم داشت.
قیمت تمام شده چه زمانی اعلام میشود؟
ما قیمت تمام شده را به کار گروه تخصصی ستاد اعلام کردیم و امیدواریم بعد از تکمیل شدن مباحث کارشناسی (این مباحث از دو دیدگاه تولیدکننده و مصرفکننده انجام میگیرد) بتوانیم در آن زمان اعلام کنیم. هماکنون با 3 روش، 3 عدد برای قیمت تمام شده آب به دست آمده که کاملا متفاوت هستند اما با یک جمعبندی و فرمول خاص این سه عدد را به یک عدد میرسانیم.
این عدد در کل کشور یکسان است؟
یکی از مشکلات ما همین است. قانون به ما گفته باید متوسط قیمت تعیین شود اما ضرایبی نیز در کنار آن گذاشته شده است.
آن ضریب، قیمت آب در استانهای مختلف را از هم متمایز میکند. ما قیمت تمام شده هر حوزه و تاسیسات را داریم که این قیمت متنوع و اختلافات زیاد است. باید اینها را به جایی برسانیم که نتیجه کار، تخصصی و براساس اصل 44 قانون اساسی با مشارکت مردم بوده و یک قیمت منطقی برای تمام کشور باشد.
درخصوص وضعیت آبی دریاچه ارومیه و بحران زایندهرود، چه اقداماتی برای احیا صورت گرفته است؟
اقداماتی که در راستای کمک به محیط زیست میتوان انجام داد، در ستاد مربوط به بحران دریاچه ارومیه برای بررسی کارشناسی ارائه شده، اما اقداماتی سریع که قابل انجام است مثل باروری ابرها صورت گرفته و 10 تا 15 درصد در بارشها موثر بود.
همچنین تلاشهایی برای مدیریت منابع آب سدها صورت گرفته تا بتوانیم به حجم دریاچه کمک کنیم البته اختلاف آب مورد نیاز و این اقدامات خیلی زیاد است. در دنیا اتفاقاتی در زمینه تغییر اقلیم افتاده که ما نمیتوانیم از آن چشم بپوشیم. متاسفانه بعضی کارشناسان در این زمینه در رسانهها نظراتی میدهند که قابل تامل است. ما از همه متخصصان تقاضا میکنیم هنگام اظهارنظر، خودشان تعمق بیشتر داشته باشند و ما حاضریم اطلاعات مناسبی در این باره در اختیارشان بگذاریم تا با اطلاعات و آگاهی بیشتری به اظهارنظر بپردازند.
ما معتقدیم به فاجعهای که در حال اتفاق است نباید بیتوجه باشیم از طرفی هم نباید خدمات انجام شده را نادیده گرفت.
موضوع دریاچه ارومیه از مباحث اصلی ماست. نه فقط دریاچه ارومیه بلکه تمام تالابهای کشور در برنامهریزی دقیق ما در تخصیص آب قرار دارند.
تمام رودخانهها جزو وظایف ماست که حق محیطزیست در رودخانهها هم باید داده شود ولی بعضی وقتها ممکن است با بحرانهایی مواجه شویم که نتوانیم آن را اداره کنیم. یکی از برنامههای ما این است که با طرحهای بزرگتر بتوانیم انتقال آبهای بین حوزهای را فراهم کنیم که کوتاهمدت هم نیست و هر کدام از این طرحها ممکن است 10 سال طول بکشد. سرمایهگذاری سنگین لازم است تا تالابهای کشور بویژه دریاچه ارومیه پشتیبانی شود.
هماکنون تمام تالابهای کشور در معرض تهدید قرار دارند و رسانهها باید حواسشان باشد که همه این تالابها را در نظر بگیرند البته فاجعه دریاچه ارومیه بسیار سنگینتر از تالابهای دیگر است.
در مورد زایندهرود چطور؟
زایندهرود یکی از نقاطی است که کمبود بارش و کمبود روان آب در آن بسیار بیشتر بوده و از طرفی با مصرف بالایی روبهروست. با توجه به اولویتهای در نظر گرفته شده در این منطقه تامین آب شرب مردم در اولویت نخست قرار گرفته، زیرا مردم اصفهان، کاشان، نایین و یزد از این حوزه برخوردار هستند. هماکنون طرحهایی در دست اجراست که امیدوارم تا پایان تابستان، اولین طرح ما برای افزایش آب زایندهرود به نتیجه برسد.
وزیر نیرو چندی قبل در حوزه مدیریت منابع آب، اولویتهایی را برای تامین و تخصیص آب مشخص کردند. این ماموریت به کجا انجامید؟
آبهای زیرزمینی و صیانت از آبهای زیرزمینی بحث بسیار مهم و گستردهای در سطح کشور است. در این زمینه بهتر است از اقداماتی که تاکنون انجام شده، برنامهریزی و اجرا شود. این یک کار مشترک بین همه مسوولان و حوزه آب کشور است و مجلس نیز باید در اینباره پشتیبانی لازم را داشته باشد و حتی خود حوزه بهرهبرداران، مخصوصا کشاورزان هم همکاری داشته باشند. چون آبهای زیرزمینی ذخایر استراتژیک ماست و تابشی که ناشی از تغییرات اقلیم است آبهای سطحی را دچار بحران کرده همین که ما میگوییم روان آب 50 درصد کاهش پیدا کرده یکی از اثرات سوء تغییر اقلیم است و بر این اساس باید به ذخایر آبی نگاه استراتژیکی باشد. آب زیرزمینی تبخیر نمیشود، بنابراین اگر در طرحهای آبخیزداری و تغذیه مصنوعی، نفوذ بارشها، بارانها و روانآبها به زیرزمین بیشتر فعالیت شود تا ذخایر زیرزمینی پرتر شود و آب بیشتری به زیرزمین انتقال یابد در حفظ منابع آبی موفقتر خواهیم بود و از طرفی برداشتها باید ساماندهی شوند. خشکسالیهای اخیر البته اثر زیانباری بر آبهای زیرزمینی داشته است. نهتنها نفوذ آب کم بوده بلکه برداشتهای زیادتر و بیرویه صورت گرفته است. کشور ما با کمبود آب روبهروست. درست است که ما اسم بعضی سالها را خشکسالی میگذاریم منتها ترسالیهای ما هم اعداد بالایی ندارد. شاید متوسط بارشهای ما کمتر از یکسوم میانگین جهانی است. بنابراین باید به برداشت آب نگاه دقیقتری صورت گیرد.
در این حوزه یکی از مباحث مهم، برخورد با متخلفان حوزه آب است. در سطح کشور با همکاری قوای قضاییه، مجریه و مقننه کارهای مشترکی در مناطق مختلف انجام شده و بر این اساس بیش از نیمی از دشتهای کشور ممنوعه یا نزدیک به ممنوعه هستند. در حال حاضر حدود 280 دشت ممنوعه داریم که برداشت آب از منابع زیرزمینی آنها ممنوع است.
تعداد چاههای غیرمجاز الان در سطح کشور چه تعداد است؟
حدود 120 هزار چاه فاقد پروانه داریم. تعدادی از آنها دارای پروانه هستند یا تخلف کردهاند و تعدادی اصلا پروانه فعالیت ندارند که باید تکلیف اینها روشن شود. این چاهها یا با قانون جدید، پروانهدار میشوند یا با توزیع عادلانه آب، برداشت برای آنها ممنوع و اقدامات قانونی انجام خواهد گرفت.
قوه قضاییه اقدامات خود را انجام داده و در حال تکمیل آن است. وزارتخانههای نیرو و جهاد کشاورزی نیز در سطح استانها هماهنگیهای خوبی در این زمینه دارند.
اما به سراغ مسکن مهر هم برویم. گفته میشود در تامین آب پروژه مسکن مهر مشکل وجود دارد؟
یکی از طرحهایی که در کشور به سرعت انجام گرفت، مسکن مهر است. با توجه به این که محور اصلی آن ساخت ساختمانهاست نیاز بود در حوزه آب هم با نگاه ویژهای نسبت به تامین منابع آبی این حوزهها سرعت وجود داشته باشد، ولی در اغلب نقاط کشور، مشکل خاصی نداریم. آبرسانیها صورت گرفته و در بعضی از نقاط کشور به دلایل مختلف در تاخیر و تقدم ساخت یا تامین آب مشکل داریم. طبق هماهنگیهای صورت گرفته با وزارت مسکن امیدواریم در آینده بسیار نزدیک برای هر واحد در حال ساخت آب هم فراهم شود و کاستیهایی که در این زمینه وجود دارد، برطرف شود.
نظر شما راجع به طرح ادغام وزارت نفت و نیرو چیست. در برخی موارد گفته شده بخش آب از وزارت نیرو به وزارت جهاد کشاورزی ملحق میشود؟
در حوزه آب یک اصل مهم وجود دارد و آن مدیریت به هم پیوسته منابع آب است. با توجه به بحران آب که وجود دارد باید بشدت از این بحث پرهیز شود. خاصیت این کار را در دوره گذشته دیدیم. اگر ما مدیریت به هم پیوسته نداشتیم مطمئنا مخازن 40 میلیارد مترمکعبی که حاصل تلاش فراوان و سرمایهگذاری فراوان بوده به وجود نمیآمد.
اگر مدیریت پیوسته وجود نداشت مطمئنا 25 میلیارد مترمکعب آب، پشت سدها نبود. اثرات سالهای خشکسالی بسیار شدید بوده و حتی شهرهای زیادی بیآب میماندند، زمانبندیها رعایت نمیشد، از منابع آبی استفاده بهینه نمیشد و مدیریت هوا و مخازن را کنترل نمیکردند. اصل مهمی که برای حوزه آب کشور اهمیت دارد، مدیریت به هم پیوسته منابع آبی است و بعد از آن با توجه به وضعیت اقلیمی کشور باید مدیریت مصرف را هم ساماندهی کنیم. اگر نتوان مصرف را مدیریت کرد حتما با مشکل مواجه خواهیم شد. ضمنا باید موضوع آموزش در حوزه آب را نیز جدی تلقی کرد.
تلاش کردیم سیستمهای آبرسانی حتی در روستاها، سیستمهای کنترلی باشد و به صورت دیجیتالی کنترل شود. ما در این حوزهها کاستیهای بسیار زیادی داریم. منتها اگر این مباحث در اختیار حوزههای مختلف مصرفکننده باشد، ممکن است کمتر به این مباحث توجه کنند. اگر تولید و مصرف، عملیات آبی به هم نزدیک و کنترل و مدیریت نشود مطمئنا در کشور آثار نامطلوبی به وجود میآید. اصل مهم این است که ما بتوانیم با مدیریت به هم پیوسته از تولید تا مصرف را یکپارچه ببینیم. هر چه به حوزه آب بیشتر اهمیت دهیم، با توجه به آیندهای که در حوزه آب در کشور ما و در دنیا به وجود میآید، نتیجه بهتری به دست خواهیم آورد.
ولی ما باز هم بحث را به دولت و مجلس سپردیم و نظرات تخصصی خود را به 2 حوزه ارائه کردیم و امیدواریم با اجماعی که به وجود میآید بهترین تصمیم گرفته شود.
پیشبینی شما از وضعیت بارشها در سال آبی آینده که از پاییز شروع میشود چه خواهد بود؟
ما عمده نظرات را از سازمان هواشناسی کشور و بینالمللی میگیریم. به نظرم هنوز قضاوت برای هواشناسی سال آبی آینده زود است. نظرات و تحلیلهایی داده میشود، ولی قابل اتکا نیست و در اواسط تابستان میشود تحلیل بهتری کرد.
خرید کارتی آب که اخیرا مطرح شده به چه صورت خواهد بود؟
روشهای مختلفی برای اصلاح امور آب در همه بخشها داریم. یکی از اصلاح روشها برای تعامل اقتصادی یا مالی با بهرهبرداران همین شیوه کارتی است. سرمایه زیادی صرف میشود و برای آمارگیری مصرف، صدور قبض، ارسال قبوض به منازل، زحمات مردم برای پرداخت قبوض، اقدامات بانکها برای جمعبندی قبوض، سیری که باید در خزانه برود و... بنابراین این موضوعات خدماترسانی در حوزه آب کشور میشود. اگر منابع مالی با سرعت در اختیار ما قرار گیرد پروژه با سرعت پیش خواهد رفت.
در حال حاضر این طرح در چه مرحلهای است؟
تقریبا اقدامات مربوط به این طرح انجام شده، اما از نظر اجرایی به بسترسازی گستردهای نیاز دارد که باید آن را در سطح کنتورهای مصرفکنندگان اجرا و برای استفاده عمومی امکانپذیر کنیم.
زیبا اسماعیلی / گروه اقتصاد
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
