سفر به عصر صفویه از کاروانسرای ده نمک

با این نگاه، گرمسار هم شهر منحصر به فردی است، شهری کویری در کنار پایتخت و در دامنه جنوبی قله دماوند.

حبله‌رود مهم‌ترین رودخانه‌ای است که دشت‌های پیرامون گرمسار را سیراب می‌کند و اگر این رودخانه که از فیروزکوه سرچشمه می‌گیرد نباشد، آن‌گاه کویر با سرعت بیشتری عرصه گرمسار را در می‌نوردد و همین میزان کشاورزی نیز که به برکت این رودخانه در جریان است از بین می‌رود.

کاروانسرا در معماری ایرانی جایگاه خاصی دارد. اوج رونق کاروانسرا را دوران صفویه دانسته‌اند، در تاریخ نقل است: شاه عباس به کاروانسرا بسیار علاقه‌مند بوده است و در دوران حکومتش دستور می‌دهد که 999 کاروانسرا بسازند و به همین دلیل است که در اذهان همگان، 2 کلمه کاروانسرا و شاه‌عباس با یکدیگر پیوند خورده است!

کاروانسرای ایرانی دارای کارکردهای متفاوتی بوده است، فعالیت‌ها و برنامه‌های تجاری، ارتباطی و البته زیرساختی برای تسهیل مسافرت، از جمله آنها بوده‌اند. کاروانسراها متناسب با موقعیت‌شان کارکردهای خاصی نیز پیدا می‌کردند، به عنوان مثال برخی از کاروانسراها بخش مستقل اعیان‌نشین داشته‌اند که از جمله می‌توان به همین کاروانسرای ده‌نمک در شهر گرمسار اشاره کرد.

کاروانسرای ده‌نمک در کنارگذر جاده تهران‌‌ ـ‌ سمنان واقع شده است، در کنار یک پمپ بنزین که شاید اگر نور حاصل از آن نبود این کاروانسرا محل خوبی برای رصد ستاره‌های کویر به شمار می‌رفت. در شرایط کنونی نیز بسیاری از علاقه‌مندان رصد و نجوم که به صورت آماتور کار می‌کنند یا در ابتدای دوره‌های آموزشی قرار دارند از این کاروانسرا برای رصد ستاره‌ها استفاده می‌کنند، اما بدیهی است به دلیل آلودگی نوری که در کنار این کاروانسرا ایجاد شده است، از جمله شهر گرمسار، هم‌اکنون منجمان حرفه‌ای از این کاروانسرا استفاده نمی‌کنند.

در تقسیم‌بندی‌ای که از کاروانسراهای ایران ارائه شده است، یک نوع خاص آن ، کاروانسراهای حیاط‌دار مناطق مرکزی ایران است. کاروانسرای ده‌نمک از جمله این کاروانسراهاست که حیاط مرکزی‌اش بیانگر معماری ایرانی آن است.

یکی از نکات مورد توجه شاه‌عباس در ساخت کاروانسرا، تامین آب مورد نیاز این اماکن بوده است به همین دلیل تقریبا تمام کاروانسراهای ایران حتی کاروانسراهای کویری مشکل آب نداشته‌اند یا در هر صورت به اشکال مختلف تمهیدی برای این منظور در نظر گرفته شده است.

این امر در کاروانسرای ده‌نمک نیز به چشم می‌خورد، در کنار کاروانسرای ده‌نمک یک یخچال نیز وجود دارد که در گذشته به منظور حفظ یخ از آن استفاده می‌شده است که متاسفانه به دلیل بی‌توجهی بخش مهمی از این یخچال از بین رفته است و برخی مسافران نیز به عنوان زباله دان از آن استفاده می‌کنند.

کاروانسرای ده‌نمک گرمسار در سال‌های گذشته مرمت شده و به همین دلیل کلیت کاروانسرا حفظ شده است و حتی در یک برهه زمانی از این کاروانسرا به عنوان محل پذیرایی استفاده می‌شده، اما امروز کاروانسرا این کاربری را ندارد. اتاق‌های کاروانسرا به 2 دسته تقسیم می‌شوند. اتاق‌هایی به نسبت کوچک‌تر که مشخص است مورد استفاده مسافران عمومی بوده و یک بخش نیز اتاق‌هایی به شکل سالن که مقامات از آنها استفاده می‌کردند. در قسمت ورودی حیاط کاروانسرا نیز مکانی وجود دارد که ‌به‌منظور بارانداز از آن استفاده می‌شده است.

در هر صورت کاروانسرای ده‌نمک به عنوان یکی از میراث‌های دوره صفویه در نزدیکی تهران مکان مناسبی برای گردش‌های کوتاه‌مدت یا مسیر عبوری برای مناطق پیرامونی محسوب می‌شود که متاسفانه علی‌رغم هزینه‌هایی که برای بازسازی آن انجام شده است به درستی معرفی نشده و مورد بازدید قرار نمی‌گیرد.