دیپلماسی پارلمانی؛ دست پنهان سیاست

بنابراین مهم‌ترین ابزار یک کشور برای داشتن جایگاهی که بتواند از آن منظر، در تمامی مناسبات جهانی سهمی شایسته داشته باشد، همین سیاستی است که از آن صحبت شد و این سیاست صرفا از مجرای سیاسی تحقق نمی‌یابد دست‌های پنهان این ابزار در تمامی بخش‌ها آنچنان توسعه یافته که می‌توان شکل آن را به فرهنگی، هنری، اجتماعی، ورزشی یا موارد دیگر تغییر داد و سپس سیاست را از طریق آن پیش برد.

یکی از مهم‌ترین دست‌های پنهان سیاست برای پیشبرد اهداف و منویات یک کشور از آستین مجلس آن کشور بیرون می‌آید. شاید این نکته عجیب باشدکه ابزار دیپلماتیک و سیاسی در اختیار مجلس در بسیاری از موارد بسیار پرقدرت‌تر از ابزار‌های دولتی در سطح مناسبات جهانی عمل می‌کند، زیرا مهر بزرگی به نام نمایندگی ملت را بر پیشانی دارد و آن را از حالتی صرفا سیاسی، خشک و یکجانبه به یک NGO بزرگ اما رسمی و غیر خصوصی مبدل می‌کند. از این جهت است که در پارلمان هرکشوری، برای استفاده از این ظرفیت بسیارگسترده و تاثیرگذار، گروه‌های پارلمانی تحت عنوان گروه‌های دوستی تشکیل می‌شوند که قادرند در قلب سیاست یک کشور به صورت غیرمستقیم و از طریق گروه‌های غیررسمی رفاقتی با بخشی از سیاستمداران، نفوذ کنند و بدون ایجاد اصطکاک‌های مرسوم در مسائل دیپلماتیک بین دولت‌ها، بسیاری از منویات کشور متبوعشان را محقق سازند‌.‌

دیپلماسی قدرتمند در هر کشوری با مولفه‌ها و ابعاد مختلفی شکل می‌گیرد و یکی از این ابعاد که اتفاقا بعد بسیار تاثیرگذاری نیز هست «دیپلماسی پارلمانی» است. در عصر ارتباطات و گستره بزرگ جنگ نرم که ادبیات جنگ گرم را به شیوه‌ای بسیار قابل تامل تغییر داده و این بار به جای کشتار افراد یک ملت، فکر‌ها و اندیشه‌های آنها را از درون‌هدف قرار می‌دهد، دیپلماسی پارلمانی ابزار مناسبی برای نقش‌آفرینی در گوشه‌ای از فضای جنگ نرم است که قادر است‌ به‌عنوان بازوی مردمی سیاست جهانی و روابط بین‌الملل، نقش برجسته‌ای را در روابط بین ملت‌ها در عرصه بین‌الملل ایفا کند و گروه‌های دوستی در این راستا نقش بسیار مهمی دارند.

در عرصه دیپلماسی، دولت‌ها باید در چارچوب اصول دیپلماتیک و بسیار قانونمند عمل کنند و اگر مساله‌ای خارج از آن مطرح شود،مورد مواخذه قرار گرفته و روابط بین کشورها تحت تأثیر قرار می‌گیرد، ولی نمایندگان پارلمان در همه جای دنیا آزادند که هر اظهار نظری داشته باشند و هیچ مسوولیتی هم متوجه کشور از ناحیه این اظهار نظرها نمی‌شود. در واقع با دیپلماسی پارلمانی می‌توان یخ روابط بین دو کشور را آب کرد. دیپلماسی پارلمانی می‌تواند خیلی مؤثرتر از دیپلماسی دولتی باشد.

نمایندگان می‌توانند چانه‌زنی‌هایی انجام دهند که دولتی‌ها قادر به انجام آن نیستند و ارتباطاتی که بین مجالس و کشورها به‌وسیله نمایندگان برقرار می‌شود، ممکن است برای نمایندگان دولت‌ها و سفرا هم امکان‌پذیر نباشد.

در مجموع دیپلماسی پارلمانی در کنار دیپلماسی دولتی می‌تواند ارتباطات بین کشورها را تنظیم کرده و در واقع می‌توان یک هدف را با این دو شیوه پیگیری کرد.

چگونگی شکل‌گیری گرو‌ه‌های دوستی پارلمانی در مجلس بر این اساس است که ابتدا نمایندگانی که علاقه دارند در حوزه‌ یک کشور خاص فعالیت کنند، اعلام آمادگی می‌کنند و سپس انتخاباتی صورت می‌گیرد و اعضای گرو‌ه‌های دوستی با هر کشوری مشخص می‌شوند. پس از این مرحله در بین اعضای آن گروه‌ دوستی، انتخابات دیگری شکل می‌گیرد و اعضای هیات‌ رئیسه گروه‌های دوستی انتخاب می‌شوند.

برهمین اساس وقتی دولت‌ها، روسای جمهور یا نخست‌وزیران یک کشور به کشور دیگری سفر می‌کنند، علی‌الاصول گروه‌های پارلمانی، نمایندگانی را ‌همراه این هیات می‌فرستند تا برنامه‌های دوستی پارلمانی را با همتای خود پیش ببرند یا گروه‌های پارلمانی به دعوت یکدیگر به کشورهای آنها سفر می‌کنند و مذاکراتشان را انجام می‌دهند و این ارتباطات مستمر است.

به این ترتیب شرایط برای استفاده از یک بازوی قدرتمند سیاسی که در قالب یک گروه پارلمانی دوستی است ایجاد می‌شود.

علی‌اکبر آقایی ، نماینده مردم سلماس و عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی است که به عنوان یکی از روسای گروه‌های پارلمانی در مجلس تاکید بسیار مثبتی برای توسعه کارکردهای گروه‌های دوستی پارلمانی دارد. وی به عنوان رئیس گروه‌های دوستی ایران با ترکیه و پاکستان می‌گوید: به نظر من پارلمان‌ها نقش اساسی در روابط بین کشورها ایفا می‌کنند و اهمیت این مساله وقتی بیش از پیش مشخص می‌شود که روابط پارلمانی جدای از دولت‌ها تعریف می‌شود و اگر دولت نتواند مسائلی را از راه دیپلماتیک و رسمی حل کند، قطعا گروه‌های دوستی با توجه به این که به عنوان نماینده ملت معرفی می‌شوند، قادرند مساله را از راه دیگری منعکس و دولت‌ها را برای ارتباط صمیمی و نزدیک یاری کنند.

وی در این زمینه که موفقیت گروه‌های پارلمانی مجلس را تا چه حد موفق می‌دانید، می‌گوید: در این زمینه باید بیشتر تلاش کنیم زیرا این گروه‌های پارلمانی قطعا دستاوردهای زیاد و مهمی داشته‌اند. ما ارتباط زیادی در گروه‌های پارلمانی مربوط به خودمان یعنی با ترکیه و پاکستان داریم. در سیل سال گذشته نیز به پاکستان کمک کرده و مسائل عبدالمالک ریگی را بارها به این کشور منعکس کردیم. در مورد ترکیه نیز با گروه پارلمانی آنها ارتباطی صمیمی داریم. گروه‌های دوستی از نظر همراهی و به عنوان ارتباط نزدیک و همچنین قبول سیاست‌های متقابل دارای ظرفیت‌های عمده‌ای هستند که باعث کارکردهای بسیار موثری در این‌باره شده است. به نظر من هر چه تلاش در این بخش بیشتر باشد به نفع ارتباط و منافع دو کشور خواهد بود.

فلسفه شکل‌گیری گرو‌ه‌های دوستی در پارلمان‌های کشورها، دیپلماسی پارلمانی و تلاش برای تحکیم ارتباطات بین 2 کشور است.این گروه‌ها زمینه‌ساز تبادلات فرهنگی و اقتصادی و تقویت مناسبات سیاسی هستند. دلیل این مساله همان‌طور که اشاره شد، این است که نمایندگان پارلمان‌ها اغلب منتخبان ملت‌‌ها هستند و در بسیاری از مواقع فارغ از سطح روابط بین کشورها و مسائلی که بین آنها وجود دارد، می‌توانند به وظایف خود عمل کنند. یعنی ارتباط دولت‌‌ها گاهی کم‌رنگ و پررنگ می‌شود، ولی نمایندگان مجلس در قالب این گرو‌ه‌های دوستی می‌توانند این ارتباط را ادامه داده و به تقویت روابط بین 2 کشور کمک کنند.

فاطمه آلیا، نماینده مردم تهران و عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی که رئیس گرو‌ه‌های دوستی پارلمانی ایران و استرالیا، مالی، توگو و سنگال است، درباره کارکردها، سطح ارتباطات و ارزیابی عملکرد گروه‌های دوستی پارلمانی مجلس می‌گوید: فعالیت این گروه‌‌های دوستی شدت وضعف داشته است. برخی ‌گرو‌ه‌های دوستی در مجلس شورای اسلامی، بویژه در ارتباط با کشورهایی که از نظر فرهنگی و جغرافیایی با ما سنخیت دارند، بسیار فعال و مؤثراست. به همین دلیل اگر گاهی هم بین دولت‌ها مشکل ایجاد شود، پارلمان‌ها سعی می‌کنند، برای تحکیم ارتباطات به صورت مؤثر زمینه‌سازی کنند.

در واقع گرو‌ه‌های دوستی با کشورهایی که از نظر فرهنگی به ما نزدیک هستند و همچنین با کشورهای اسلامی که اشتراکات زیادی به لحاظ اعتقادات، فرهنگ‌، اهداف و آرمان‌ها با ایران دارند، موفق‌تر عمل می‌شود و در سایر موارد شدت و ضعف‌هایی وجود دارد.

رئیس گروه‌های دوستی پارلمانی ایران و استرالیا، مالی، توگو و سنگال در مجلس ادامه می‌دهد: برخی گروه‌‌های دوستی صرفا در حد نام هستند که این مساله نیز دلایل متعددی دارد. مثلا پارلمان کشور مربوطه نوپا‌ست یا این‌که فقر آن کشورها باعث می‌شود رفت و آمد هیات‌ها به صورت نوبتی انجام نگیرد. برخی گروه‌ها نیزگروه ارتباط پارلمانی و نه گروه دوستی پارلمانی هستند. به‌طور مثال سال‌هاست ما گروه دوستی پارلمانی ایران و انگلیس و ایران و فرانسه داریم ولی می‌بینیم دولت‌های این کشورها همچنان به خصومت‌های خود در این رابطه ادامه می‌دهند. این مراودات پارلمانی تاثیری بر رفتار سیاسی دولت‌های متبوعشان بر خلاف کارکردهای مرسوم این گروه‌ها ندارد که البته معمولا گروه‌های پارلمانی این کشورها اعلام می‌کنند که ما تفکیک قوا داریم و نمی‌توانیم بر رفتار دولت‌های خود
تأثیرگذار باشیم.

گروه دوستی ایران و استرالیا یکی از این گروه‌های دوستی پارلمانی است که تاثیر چندانی برعملکرد دولت‌هایشان و نوع تعاملات آنها با دولت‌ها ندارد. در جلساتی که گروه پارلمانی ایران به ریاست خانم آلیا با سفیر و گروه دوستی این کشور داشته‌ و از برخی مسائل غیرمعقول و موضعگیری دولت‌ این کشور و همچنین برخی از مسائل غلطی که در رسانه‌های این کشور مطرح است، سوال شده است، این توجیه از سوی این گروه وجود دارد که دولت استرالیا مستقل است و ما نمی‌توانیم کاری دراین باره انجام دهیم.

یکی از مهم‌ترین نتایج ارتباطات در قالب گرو‌ه‌های دوستی، تأثیرگذاری در مجامع بین‌المللی در بحث رأی است. کشورهایی که ارتباطات خوبی دارند و با هم رایزنی می‌کنند، می‌توانند در تصمیم‌های مهم بین‌المللی رأی یکدیگر را داشته باشند که این موارد با دیپلماسی پارلمانی بسیار تأثیرگذار است. به طور مثال دیپلماسی پارلمانی در قالب کشورهای عدم تعهد، بسیار تأثیرگذار است و دولت‌های این کشور‌ها نیز در این باره با یکدیگر و با ایران ارتباط بسیار نزدیکی دارند و در بسیاری از تصمیم‌هایی که گرفته می‌شود، می‌توانند رأی یکدیگر را داشته باشند.

فاطمه آلیا در این باره می‌گوید: مثلا در اجلاس حقوق بشر که نهایتا رأی‌گیری می‌شود، کشورهایی که یکدیگر را خوب می‌شناسند، تحت تأثیر تبلیغات روانی کشورهای غربی قرار نمی‌گیرند و در واقع تبلور دیپلماسی پارلمانی و رایزنی‌های بین‌المللی را می‌توان در همین اجلاس‌های سازمان ملل و سایر اجلاس‌های منطقه‌ای که در آن رأی‌گیری می‌شود، مشاهده کرد.

رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران ـ استرالیا ـ مالی و سنگال در مجلس درباره سطح روابط دوستی پارلمانی مجلس شورای اسلامی با این کشور‌ها این طور توضیح می‌دهد: کشور مالی ، کشوری اسلامی با جمعیت زیاد است که گروه‌ دوستی آنها 2 ماه قبل به ایران آمدند و گروه پارلمانی مجلس شورای اسلامی در جریان واقعیت‌ها و مسائل این کشور قرار گرفت و با توجه به سرمایه‌گذاری سیاسی جمهوری اسلامی ایران در آفریقا، این دیدارها برای ما و این کشور بسیار مهم است. در مورد مالی و سنگال نیز وضعیت به همین شکل است و گروه‌های دوستی این کشورها به ایران سفر کرده ولی ما هنوز به این کشورها نرفته‌ایم. متأسفانه استرالیا بسیار تحت تأثیر انگلیس‌ بوده و به همین دلیل نیز روابط دوستی پارلمانی ما با آنها بسیار سرد است. البته در سفری که چند سال پیش به استرالیا داشتم، با رئیس گروه دوستی ایران در پارلمان این کشور و همچنین سفیر استرالیا دیداری داشته‌ایم ولی ارتباط با کشورهایی که مستقل نیستند، بسیار مشکل است چرا که باید از انگلیس و آمریکا اجازه بگیرند.

حجت‌الاسلام حسین ابراهیمی، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی و عضو گروه‌های دوستی پارلمانی ایران و فلسطین و فنلاند نیز درخصوص علت شدت و ضعف در فعالیت گروه‌های پارلمانی در مجلس معتقد است: این مساله از یک طرف به خود نمایندگان و مسوولان این گروه‌های دوستی بستگی دارد که اگر نمایندگان فعال باشند این گروه‌ها فعال‌ می‌شوند و از طرف دیگر درمواردی، کشور مقابل ظرفیت و شرایط لازم را مانند ارتباط با کشور انگلیس ندارد. این کشور از ابتدا دنباله‌رو آمریکا بوده و نسبت به ایران محدودیت‌های زیادی ایجاد کرده و گروه‌ دوستی در هیچ موردی و با هیچ کشوری نمی‌تواند به شکل یکطرفه فعال باشد.

به‌عنوان مثال در بحث فلسطین تنها فعالیت‌ ما با برخی گروه‌های فلسطینی است و هیچ رفت و آمدی نمی‌توانیم به این کشور داشته باشیم. حتی مشاهده کردید که وقتی کاروان آزادی به غزه رسید و درآن از قومیت‌ها، نژادها و مذاهب مختلف وجود داشت، تنها به نمایندگان مجلس شورای اسلامی و ایران اجازه ورود به غزه داده نشد.به همین دلایل گروه دوستی ایران و فلسطین نتوانسته به اهداف مدنظر دست یابد.

گروه‌های پارلمانی، گروه‌هایی غیررسمی هستند که کارکرد آنها در یکی از سیاسی‌ترین نهاد‌های حکومتی، کارکردی مردمی با هدف تاثیر‌گذاری بر پیشبرد روابط و قدرت چانه‌زنی‌های دیپلماتیک سیاستمداران دولت دارد و همان‌طور که گفته شد یکی از دست‌های پنهان سیاست در جهت پیشبرد است.

این گروه‌ها در صورتی که برنامه‌ای مدون و جدی داشته باشند کارکردهای زیادی دارند و بایستی به صورت جدی به ظرفیت‌های این گروه‌ها برای ایجاد بستر‌های مورد نیاز دولت‌ها در جهت گسترش روابط با کشور‌های دیگر فکر کرد. در حال حاضر بیش از 40 گروه پارلمانی در مجلس شورای اسلامی وجود دارد که برخی از آنها فعال و پویا و برخی دیگر کاملا منفعل هستند. دلایل متعددی برای این پویایی و آن انفعال وجود دارد که به هر حال هر یک به مسائل سیاسی یا رفتار خاصی ارتباط پیدا می‌کنند. به نظر می‌رسد هنوز از تمامی این ظرفیت‌ها به اندازه کافی استفاده نشده است و باید برنامه‌ریزی جدی و جدیدی در آستانه ورود به دوره نهم مجلس شورای اسلامی برای استفاده از ظرفیت‌های بی‌نظیر این گروه‌ها انجام داد. توسعه قلمرو دیپلماتیک ایران مساله مهمی برای افزایش نقش‌آفرینی کشور در مدیریت جهانی و تاثیر‌گذاری آن است و بخشی از نقش آفرینی در بعدی که پوسته‌ای غیرسیاسی دارد به صورت مستقیم به عهده همین گروه‌های پارلمانی است که بایستی ‌روی آنها تاملی ویژه داشت.

مریم هدیه‌لو / جام جم