هله‌هوله... بی‌‌هله‌هوله!!

تنقلات امروزی در کمیت مصرف و کیفیت غذایی با گذشته متفاوتند و این تفاوت به حدی است که جامعه ایرانی از نظر تغذیه در دوران گذار معرفی می‌شود. گذار تغذیه‌ای یعنی تغییر رژیم غذایی افراد جامعه به گونه‌ای تاثیرگذار در حوزه‌های سلامت و مطابق با نیازها و الزامات زندگی مدرن. این گذار بدون هزینه نیست و متاسفانه طولانی شدن آن قربانی می‌گیرد. تنقلات رنگارنگ و وسوسه‌برانگیز امروزی که اغلب محصول کارخانه‌ها و نگاه تجاری به رژیم تغذیه عمومی هستند فقط به مصرف کوچک‌ترها اختصاص ندارد و آنان برای بسیاری از بزرگسالان فقط بهترین بهانه هستند. با این حال تنقلات بخشی بزرگ و گاه اصلی از رژیم غذایی کودکان و نوجوانان را تشکیل می‌دهد و بالطبع اگر آسیبی در کار باشد، برای بدن آنان که در سن رشد قرار دارد بیشتر و تاثیرگذارتر است. قند و چربی بستنی‌ها، مواد افزودنی و شیرینی درون بیسکویت‌ها، روغن نباتی و نمک داخل پفک، اسنک و چیپس، رنگ شیمیایی و اسانس به کار رفته در آب‌نبات و آبمیوه‌های مصنوعی، مواد نگهدارنده و طعم‌دهنده کیک‌ها به همراه جوش‌شیرین، پنیرهای فرآوری شده صنعتی، چربی‌های اشباع با ترانس بالا، اسانس‌های مصنوعی و گاه ممنوعه و... که برای طبخ و تهیه انواع تنقلات و افزایش جذابیت طعم آنها به کار گرفته می‌شود، بدن کوچک‌ترها و بزرگسالان بویژه اندام‌های حیاتی و گوارشی آنان را از آسیب‌هایی که مانند خود تنقلات متنوعند در امان نمی‌گذارد. علاوه بر آن برخی تنقلات ازجمله چیپس‌ها و اسنک‌ها که بسیار هم پرطرفدارند در مقابل نامناسب بودن شرایط نگهداری حساسیت بالایی دارند و عملا با وجود تغییرات شیمیایی سریع فسادپذیر محسوب می‌شوند. اغلب تنقلات پرمصرف امروزی در مقابل نور، تابش آفتاب، گرما و رطوبت فاسد می‌شوند و استفاده از آنها ضرری مضاعف در پی دارد. برای مثال یک بسته چیپس پس از باز شدن ظرف چند ساعت فاسد می‌شود. روغن‌ آن در مجاورت هوا کهنه و سنگین شده و کربوهیدرات سیب‌زمینی‌ها با رطوبت هوا ترکیبات شیمیایی ایجاد می‌کنند. با این حال مصرف تنقلات اغلب اجتناب‌ناپذیر است.

ارزانی نسبی در مقابل تنقلات مفید نظیر خشکبار، در دسترس بودن، تبلیغات تجاری، بسته‌بندی جذاب، جنبه‌های سرگرمی مصرف آنها، اصرار کوچک‌تر‌ها، خوشمزه بودن و تناول تنقلات در کنار غذاها این خوراکی‌های محبوب ولی خطرناک را همچنان پرمصرف نگه می‌دارند. بنا به یک پژوهش در شهر تهران که از سوی جهاد دانشگاهی صورت گرفته، مصرف تنقلات عامل اصلی بی‌اشتهایی کودکان بویژه در سنین پایین و سوءتغذیه آنان محسوب می‌شود، اما نمی‌توان مصرف تنقلات امروزی را برای هیچ‌ گروه و قشری ممنوع کرد چون جذابیت‌های آنها این کار را عملا ناممکن جلوه می‌دهد.

با این حال می‌توان و باید مصرف آنها را بویژه برای کودکان کنترل کرد. برخی از راهکارهای پیشنهادی برای کاهش وابستگی کودکان به انواع تنقلات به شرح زیرند:

رابطه میان وعده‌های غذایی اصلی، میان وعده‌ها و تنقلات را مشخص کنید. برخی والدین شکم کودکان را با تنقلات به عنوان میان وعده یا حتی وعده‌ گاه و بیگاه غذایی پر می‌کنند و سپس از بی‌اشتهایی یا امتناع فرزندشان از همراهی با سایرین در وعده‌های غذایی اصلی گله دارند. چربی، شیرینی، شوری و مزه‌تند انواع تنقلات عامل ضد‌ اشتها هستند و با ایجاد سیری کاذب بتدریج سوءتغذیه و گرسنگی سلولی افراد در حال رشد را موجب می‌شوند. برخی دیگر از والدین نسبت به وعده‌های اصلی غذای فرزندشان بی‌اعتنایند و گمان می‌کنند تنقلات یا میان‌وعده‌های سبک می‌تواند جایگزین غذای اصلی شود. کودکان و نوجوانان به رژیم تغذیه‌ای مناسبی شامل 3 وعده غذای اصلی و میان‌وعده‌ها نیاز دارند و در این میان تنقلات باید به مقدار کم و به صورت کنترل شده و آن هم نه به صورت دائمی و هر روزی مصرف شود.

تنقلات را از قبل نخرید و در خانه انبار نکنید. علاوه بر آن چنین خوراکی‌هایی را به مقدار کم تهیه کنید و با رفتار و گفتارتان به کودک بفهمانید با مصرف دائمی آنها موافق نیستید و او فقط گاهی می‌تواند تنقلات بخورد. دیگر این که اجازه ندهید تنقلات پیش از وعده‌های اصلی غذایی مصرف شوند.

تنقلات را از انواع مرغوب‌تر تهیه کنید. حتی‌المقدور از مصرف تنقلاتی نظیر چیپس، پفک و انواع اسنک‌ها که روغنی و شور هستند، توسط کودکان جلوگیری کنید. مصرف تنقلات و حتی غذاهای شور در سن پایین (زیر 2 سال)‌ خطر بروز بیماری فشار خون را در بزرگسالی برای کودکان تشدید می‌کند. علاوه بر آن مزه شور ذائقه کودک را تغییر می‌دهد و او را به خوردن غذاهای شورتر و امتناع از تناول غذاهای ساده و بی‌نمک تشویق می‌کند. مصرف شیرینی در کودکی نیز خطر ابتلا به بیماری دیابت را افزایش می‌دهد. فراموش نکنید دیابت مخصوص بزرگسالان نیست و کودکان بسیاری در سراسر جهان با این بیماری دست و پنجه نرم می‌کنند.

تا حد امکان تنقلات سالم و ارزشمند را جایگزین انواع کارخانه‌ای آن کنید. خشکبار بویژه انواع برگه‌های زردآلو و آلوچه‌های خشک بی‌نمک، آجیل خام، میوه‌های خشک شده، ذرت بو داده تهیه شده در منزل با نمک و روغن کم، عدس بوداده و... از انواع تنقلات سنتی و مفید هستند که بهترین جایگزین برای تنقلات مدرن محسوب می‌شوند.

رژیم غذایی کودک را تغییر دهید. تناول غذا در وعده‌های اصلی و به مقدار کافی اشتهای کودک برای مصرف تنقلات را کاهش می‌دهد. در صورت اصرار کودک بر مصرف تنقلات شیوه‌های ابتکاری و جدیدی مطابق میل وی تدارک و در پیش بگیرید. می‌توانید بستنی یا کیک را با تکه‌های میوه مخلوط کنید، روی بیسکویت پنیر بمالید، چیپس را با ماست فراوان به وی بخورانید و کارهایی از این دست که محبت و درایت مادرانه و دوستی والدین نسبت به سلامت فرزندشان آنها را امکان‌پذیر و سودمند می‌کند.

میان‌وعده‌های سالم را جایگزین تنقلات کنید. یک کاسه کوچک ماست که با تکه‌های میوه مخلوط شده، برخی انواع کمپوت که با میوه‌های مرغوب تهیه شده، مرباهای خانگی، انواع پنیر با تکه‌های کوچک نان، یک ساندویچ کوچک و مختصر با مخلفاتی که در یخچال یافت می‌شود، تخم‌مرغ آب‌پز در کنار گوجه‌فرنگی و سبزیجات، نیمرو، املت و... می‌توانند میان‌وعده‌هایی باشند که دستگاه گوارش کودک را از اشتیاق و وسوسه قدرتمند و البته آنی برای مصرف تنقلات نجات دهند.

خودتان هم مصرف تنقلات را کاهش دهید. معلوم است مصرف تنقلات توسط والدین مهر تاییدی بر این نوع رژیم تغذیه‌ای محسوب می‌شود و اگر نتوانیم میل خود را نسبت به تنقلات کاهش دهیم و کودکان را از مصرف آنها منع کنیم از نظر اخلاقی عملی ظالمانه یا حداقل ناعادلانه مرتکب شده‌ایم!